HvJ EU, 10-07-2025, nr. C-37/24

Met zijn eerste en tweede vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115, artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 en artikel 17, lid 2, van het Handvest, gelezen in het licht van artikel 52, lid 1, van het Handvest, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling die geen forfaitaire minimumvergoeding toekent aan de producenten van fonogrammen voor de uitzending van voor commerciële doeleinden uitgegeven fonogrammen en waarbij de bepalingen inzake forfaitaire minimumvergoedingen voor uitzendingen die zijn vastgesteld volgens een voorheen geldende methode met ingang van negentig dagen na de bekendmaking van die regeling worden ingetrokken, zonder evenwel de criteria voor de berekening van de vergoeding te wijzigen en zonder een termijn te bepalen voor de vaststelling van een nieuwe methode om de hoogte van die vergoeding te bepalen.

Vooraf zij opgemerkt dat noch artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 noch artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 voor de betekenis van de daarin genoemde begrippen naar het recht van de lidstaten verwijst.

Dienaangaande zij eraan herinnerd dat zowel de uniforme toepassing van het Unierecht als het gelijkheidsbeginsel vereist dat de bewoordingen van een bepaling van het Unierecht die voor de betekenis en de draagwijdte ervan niet uitdrukkelijk naar het recht van de lidstaten verwijst, normaliter in de gehele Unie autonoom en uniform worden uitgelegd, rekening houdend met de context van de bepaling en het doel van de betrokken regeling (arresten van 18 januari 1984, Ekro, 327/82, EU:C:1984:11, punt 11, en 8 september 2020, Recorded Artists Actors Performers, C-265/19, EU:C:2020:677, punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de eerste plaats de bewoordingen van de betrokken bepalingen betreft, bepaalt artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 dat de lidstaten een recht moeten instellen om ervoor te zorgen, ten eerste, dat één enkele billijke vergoeding wordt uitgekeerd door de gebruiker, wanneer een voor commerciële doeleinden uitgegeven fonogram of een reproductie daarvan wordt gebruikt voor uitzending via de ether of voor enigerlei mededeling aan het publiek en, ten tweede, dat deze vergoeding wordt verdeeld tussen de betrokken uitvoerend kunstenaars en producenten van fonogrammen. Bij gebreke van overeenstemming tussen uitvoerend kunstenaars en producenten van fonogrammen kunnen de lidstaten bepalen volgens welke voorwaarden deze vergoeding tussen beide partijen wordt verdeeld.

Volgens de bewoordingen van artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 ontvangen rechthebbenden een passende vergoeding voor het gebruik van hun rechten. Tarieven voor exclusieve rechten en rechten op vergoeding moeten redelijk zijn in verhouding tot onder meer de economische waarde van het gebruik van de rechten in het handelsverkeer, gelet op de aard en reikwijdte van het gebruik van de werken en andere materie, en in verhouding tot de economische waarde van de door de collectieve beheerorganisatie verstrekte dienst. Collectieve beheerorganisaties stellen de betrokken gebruiker in kennis van de criteria die voor het bepalen van die tarieven zijn gebruikt.

Aldus blijkt noch uit de bewoordingen van artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115, noch uit die van artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 dat de lidstaten rechthebbenden een forfaitaire minimumvergoeding moeten garanderen voor de uitzending van een voor commerciële doeleinden uitgegeven fonogram, aangezien deze bepalingen voorschrijven dat de vergoeding respectievelijk ‘billijk’ of ‘passend’ moet zijn. De bewoordingen ‘forfaitaire minimumvergoeding’ houden, volgens de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan, immers een vergoeding in die geen enkel verband houdt met de economische waarde van de betaalde prestatie, ongeacht of deze billijk of passend is.

In dit verband gebruikt artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 weliswaar het begrip ‘billijke vergoeding’ en artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 de woorden ‘passende vergoeding’, maar beide bepalingen hebben tot doel te waarborgen dat aan rechthebbenden een vergoeding wordt betaald die verband houdt met de economische waarde van de geleverde prestatie. Daarnaast heeft het Hof reeds geoordeeld dat de in de richtlijnen 2006/115 en 2014/26 gebruikte begrippen, gelet op de eisen inzake eenheid en samenhang van de rechtsorde van de Unie, dezelfde betekenis moeten hebben, tenzij de Uniewetgever in een specifieke wetgevende context een andere wil kenbaar heeft gemaakt (zie in die zin arrest van 31 mei 2016, Reha Training, C-117/15, EU:C:2016:379, punt 28), zodat de in die richtlijnen genoemde begrippen ‘billijke vergoeding’ en ‘passende vergoeding’ uniform moeten worden uitgelegd.

Wat in de tweede plaats de context van artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 en artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 betreft, zij eraan herinnerd dat de bepalingen van deze richtlijnen moeten worden uitgelegd in het licht van het internationaal recht, en in het bijzonder van het verdragsrecht waaraan deze instrumenten juist uitvoering beogen te geven, zoals is opgemerkt in overweging 7 van richtlijn 2006/115 en, in essentie, overweging 2 van richtlijn 2014/26 (zie in die zin arrest van 18 november 2020, Atresmedia Corporación de Medios de Comunicación, C-147/19, EU:C:2020:935, punt 34).

In dat verband bepaalt artikel 15, lid 1, WPPT uitdrukkelijk dat producenten van fonogrammen recht hebben op één enkele billijke vergoeding wanneer voor commerciële doeleinden uitgegeven fonogrammen worden gebruikt ten behoeve van uitzending of enigerlei mededeling aan het publiek. Het Hof heeft geoordeeld dat de omzetting van die verplichting in het Unierecht, toen het WPPT op 14 maart 2010 voor de Unie in werking trad, reeds was gewaarborgd door artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 (arrest van 8 september 2020, Recorded Artists Actors Performers, C-265/19, EU:C:2020:677, punt 63).

Tevens moet worden vastgesteld dat artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 en artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 in essentie overeenkomen met artikel 11 bis, lid 2, van de Berner Conventie, dat in lid 1 van dat artikel specifiek ziet op de radio-uitzending van werken van letterkunde en kunst. Artikel 11 bis, lid 2, van deze conventie bepaalt immers in essentie dat auteurs van werken van letterkunde en kunst het recht hebben om in geval van radio-uitzending van die werken een ‘billijke vergoeding’ te verkrijgen. Wanneer het Hof dit begrip in de zin van deze bepalingen van het Unierecht uitlegt, gebeurt dat volgens vaste rechtspraak in overeenstemming met voornoemde bepaling van die conventie (zie in die zin arrest van 16 maart 2017, AKM, C-138/16, EU:C:2017:218, punt 21 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dienaangaande blijkt uit de ‘Guide to the Copyright and Related Rights Treaties Administered by WIPO’ (gids betreffende de door de WIPO beheerde verdragen inzake het auteursrecht en de naburige rechten), een door de WIPO opgesteld interpretatief document dat niet juridisch bindend is maar niettemin helpt bij de uitlegging van de Berner Conventie (zie in die zin arrest van 4 oktober 2011, Football Association Premier League e.a., C-403/08 en C-429/08, EU:C:2011:631, punt 201 en aldaar aangehaalde rechtspraak), dat de vergoeding slechts als billijk kan worden beschouwd indien zij min of meer overeenstemt met de hoogte van de betaling waarmee de auteur, bij gebreke van een dwanglicentie, na onderhandelingen had kunnen instemmen.

Wat in de derde plaats de doelstellingen van de richtlijnen 2006/115 en 2014/26 betreft, wordt ten eerste in de overwegingen 5 en 12 van richtlijn 2006/115 verduidelijkt, kort gezegd, dat een passende juridische bescherming van de rechthebbenden deze rechthebbenden de mogelijkheid moet bieden om een niet voor afstand vatbare billijke vergoeding te ontvangen alsook om de investeringen voor met name de productie van fonogrammen en films terug te verdienen. Ten tweede moet de door een collectieve beheerorganisatie vastgestelde vergoeding van de rechthebbenden redelijk zijn in verhouding tot, onder meer, de economische waarde van het gebruik van de rechten in een bepaalde context, zoals naar voren komt uit overweging 31 van richtlijn 2014/26.

In het licht van deze doelstellingen moeten de begrippen ‘billijke vergoeding’ en ‘passende vergoeding’ aldus worden opgevat dat zij ertoe strekken een passend evenwicht tot stand te brengen tussen het belang van producenten van fonogrammen om een vergoeding te ontvangen voor de uitzending van een bepaald fonogram en het belang van derden om dit fonogram onder redelijke voorwaarden te kunnen uitzenden (zie naar analogie arrest van 6 februari 2003, SENA, C-245/00, EU:C:2003:68, punt 36).

De billijkheid van deze vergoeding, die de tegenprestatie vormt voor het gebruik — vooral voor uitzending — van een commercieel fonogram moet met name worden beoordeeld tegen de achtergrond van de waarde van dit gebruik in het handelsverkeer (arrest van 6 februari 2003, SENA, C-245/00, EU:C:2003:68, punt 37).

Zoals blijkt uit de rechtspraak van het Hof, is het echter niet aan het Hof om zich in de plaats te stellen van de lidstaten, die over een ruime beoordelingsmarge beschikken om de criteria voor een billijke vergoeding vast te stellen of algemene en vooraf bepaalde grenzen te stellen voor de vaststelling van dergelijke criteria. Het Hof kan de verwijzende rechter daarentegen wel de gegevens verschaffen die deze nodig heeft om te kunnen beoordelen of de nationale criteria voor de vaststelling van de vergoeding van producenten van fonogrammen van dien aard zijn dat zij hun, in overeenstemming met het Unierecht, een billijke vergoeding verzekeren (zie in die zin arrest van 6 februari 2003, SENA, C-245/00, EU:C:2003:68, punt 40).

Zo heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 zich niet verzet tegen een model voor de berekening van de billijke vergoeding van uitvoerend kunstenaars of producenten van fonogrammen voor zover, met name, het model niet in strijd is met enig beginsel van het Unierecht (arrest van 6 februari 2003, SENA, C-245/00, EU:C:2003:68, punt 46).

Bij het bepalen van de criteria voor de vaststelling van een billijke of passende vergoeding moet bijgevolg het Unierecht in acht worden genomen. In het bijzonder mogen de lidstaten daarbij de bepalingen van het Handvest niet schenden.

Volgens de bewoordingen van de eerste en de tweede prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter uitdrukkelijk te vernemen of de regels voor de vaststelling van de vergoeding van de rechthebbenden die bij wet nr. 74/2018 zijn vastgesteld, waarbij de bepalingen inzake de forfaitaire minimumvergoedingen voor uitzendingen met ingang van negentig dagen na de bekendmaking van die wet zijn ingetrokken, verenigbaar zijn met artikel 17, lid 2, van het Handvest. Niettemin moet in herinnering worden gebracht dat de bepalingen van het Handvest ingevolge artikel 51, lid 1, ervan tot de lidstaten zijn gericht uitsluitend wanneer zij het recht van de Unie ten uitvoer brengen.

Om te bepalen of een nationale regeling in het hoofdgeding ‘het recht van de Unie ten uitvoer brengt’ in de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest, moet onder meer worden nagegaan of zij de uitvoering van een Unierechtelijke bepaling beoogt (arrest van 5 mei 2022, BPC Lux 2 e.a., C-83/20, EU:C:2022:346, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wanneer de rechthebbenden en de gebruikers geen overeenstemming bereiken over de wijze waarop de vergoeding van deze rechthebbenden wordt vastgesteld, worden deze regels bij wet nr. 74/2018 vastgesteld aan de hand van criteria die Roemenië heeft bepaald, met uitoefening van de beoordelingsmarge waarover deze lidstaat in dat verband beschikt. Uit de verwijzingsbeslissing lijkt voort te vloeien dat de bepalingen van deze wet het recht van de Unie ten uitvoer brengen en, in het bijzonder, artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 en artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26, hetgeen de verwijzende rechter niettemin dient te bevestigen.

In die omstandigheden is het aan de lidstaat om de bepalingen van het Handvest, en met name artikel 17 ervan, in acht te nemen bij het ten uitvoer brengen van deze bepalingen.

Dienaangaande moet worden benadrukt dat artikel 17 van het Handvest, dat is geïnspireerd door artikel 1 van het aanvullend protocol bij het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, in lid 1 bepaalt dat eenieder het recht heeft de goederen die hij rechtmatig heeft verkregen in eigendom te bezitten, en dat aan niemand zijn eigendom mag worden ontnomen, behalve in het algemeen belang in de gevallen en onder de voorwaarden waarin de wet voorziet en mits zijn verlies tijdig op billijke wijze wordt vergoed. De bescherming van intellectuele eigendom wordt, gezien het belang ervan, uitdrukkelijk vermeld in lid 2 van dit artikel, en de in lid 1 bedoelde waarborgen zijn in voorkomend geval van toepassing op intellectuele eigendom.

Blijkens de rechtspraak is het recht op één enkele billijke vergoeding binnen de Unie een naburig recht van het auteursrecht, en vormt dit recht bijgevolg een integrerend bestanddeel van het door artikel 17, lid 2, van het Handvest verankerde recht op de bescherming van intellectuele eigendom (arrest van 8 september 2020, Recorded Artists Actors Performers, C-265/19, EU:C:2020:677, punt 85 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Aangezien artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115 en artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 waarborgen dat de rechthebbenden een vergoeding ontvangen voor het gebruik van hun rechten, kan een nationale regeling als in het hoofdgeding aan de orde is, waarbij de bepalingen inzake forfaitaire minimumvergoedingen voor uitzendingen met ingang van negentig dagen na de bekendmaking van die regeling zijn ingetrokken, dus een beperking vormen van de in artikel 17, lid 2, van het Handvest neergelegde bescherming van het intellectuele-eigendomsrecht.

Noch uit deze bepaling, noch uit de rechtspraak van het Hof blijkt evenwel dat het in die bepaling vastgelegde intellectuele-eigendomsrecht onaantastbaar is en daarom absolute bescherming moet genieten (zie in die zin arrest van 26 april 2022, Polen/Parlement en Raad, C-401/19, EU:C:2022:297, punt 92 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat dat betreft wordt in artikel 52, lid 1, van het Handvest erkend dat de uitoefening van de rechten die daarin zijn neergelegd kan worden beperkt, voor zover deze beperkingen bij wet zijn gesteld, de wezenlijke inhoud van die rechten eerbiedigen en, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, noodzakelijk zijn en daadwerkelijk beantwoorden aan de door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen (arresten van 9 november 2010, Volker und Markus Schecke en Eifert, C-92/09 en C-93/09, EU:C:2010:662, punt 50, en 5 mei 2022, BPC Lux 2 e.a., C-83/20, EU:C:2022:346, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Ook al is het in laatste instantie aan de nationale rechter — die bij uitsluiting bevoegd is om de feiten te beoordelen en de nationale regeling uit te leggen — om te bepalen of de bij die regeling opgelegde eisen aan de voorwaarden van het Unierecht voldoen, het Hof is in het kader van een prejudiciële verwijzing bevoegd om de verwijzende rechter op basis van het dossier van het hoofdgeding en van de bij hem ingediende schriftelijke en mondelinge opmerkingen nuttige aanwijzingen te verschaffen die hem in staat stellen het bij hem aanhangige geding te beslechten (arrest van 4 oktober 2024, Tecno*37, C-242/23, EU:C:2024:831, punt 67 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Ten eerste staat vast dat de beperkingen op de uitoefening van de in artikel 17, lid 2, van het Handvest bedoelde rechten die de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regeling meebrengt, zijn gesteld bij wet nr. 74/2018.

Ten tweede kan een nationale regeling waarbij geen forfaitaire minimumvergoeding voor producenten van fonogrammen is gewaarborgd omdat daarbij de bepalingen inzake een dergelijke vergoeding voor radio-uitzendingen met ingang van negentig dagen na de bekendmaking ervan zijn ingetrokken, het eigendomsrecht niet in zijn kern aantasten zolang die regeling niet leidt tot een ontneming van eigendom (zie naar analogie arrest van 5 mei 2022, BPC Lux 2 e.a., C-83/20, EU:C:2022:346, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Uit het dossier waarover het Hof beschikt, komt namelijk naar voren dat de wijze van vaststelling van de vergoedingen van de rechthebbenden die is neergelegd in de regeling die in het hoofdgeding aan de orde is, ertoe heeft geleid dat aan deze rechthebbenden vergoedingen worden betaald die evenredig zijn aan de daadwerkelijk door de lokale radiostations ontvangen inkomsten.

Ten derde blijkt uit dit dossier dat wet nr. 74/2018 tot doel heeft een stelsel op te zetten dat rekening houdt met de economische situatie van de lokale radiostations die, wegens hun beperkte publiek en hun doorgaans beperkte inkomsten, niet in staat zijn om kosten te dragen die niet in verhouding staan tot hun inkomsten. Onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties is een dergelijk doel legitiem, aangezien het ertoe strekt de economische levensvatbaarheid van die stations te verzekeren.

Wat ten vierde de evenredigheid betreft van de beperking van het in artikel 17, lid 2, van het Handvest neergelegde recht met het doel dat wordt nagestreefd door de in het hoofdgeding aan de orde zijnde wettelijke regeling, blijkt om te beginnen — onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter — dat een methode waarbij de aan de rechthebbenden verschuldigde vergoeding wordt vastgesteld op basis van enkel de inkomsten van de omroepen, geschikt is om het doel te bereiken dat door de in het hoofdgeding aan de orde zijnde wettelijke regeling wordt nagestreefd, aangezien aldus rekening kan worden gehouden met de economische draagkracht van de lokale stations.

Wat vervolgens de noodzaak van de in die wettelijke regeling vastgestelde maatregel betreft, is het aan de verwijzende rechter om na te gaan, gelet op de in punt 51 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte beoordelingsmarge waarover Roemenië beschikt, of duidelijk blijkt dat het door die regeling nagestreefde doel ook kan worden bereikt met minder beperkende maatregelen.

Aangaande ten slotte de evenredigheid — in enge zin — van die regeling moet worden benadrukt dat de economische waarde van het gebruik van de werken in het kader van de uitzending in aanmerking moet worden genomen bij de vaststelling van de aan de rechthebbenden verschuldigde billijke of passende vergoeding, teneinde de verwijzende rechter gegevens te verschaffen aan de hand waarvan hij een dergelijk onderzoek kan verrichten. Alleen onder deze voorwaarde kan immers een rechtvaardig evenwicht worden gewaarborgd tussen enerzijds het belang van de houders van auteursrechten en naburige rechten bij bescherming van hun door artikel 17, lid 2, van het Handvest gewaarborgde recht op intellectuele eigendom en anderzijds de bescherming van de belangen van de gebruikers van fonogrammen (zie naar analogie arrest van 29 juli 2019, Pelham e.a., C-476/17, EU:C:2019:624, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Met name kan een vergoeding die ruim onder deze waarde ligt, in het licht van het evenredigheidsbeginsel niet als billijk of passend worden beschouwd.

Gelet op een en ander moet op de eerste en de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 8, lid 2, van richtlijn 2006/115, artikel 16, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 2014/26 en artikel 17, lid 2, van het Handvest, gelezen in het licht van artikel 52, lid 1, ervan, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling waarbij geen forfaitaire minimumvergoeding wordt toegekend aan producenten van fonogrammen voor de uitzending van voor commerciële doeleinden uitgegeven fonogrammen en waarbij de bepalingen inzake forfaitaire minimumvergoedingen voor uitzendingen die zijn vastgesteld volgens een voorheen geldende methode met ingang van negentig dagen na de bekendmaking van die regeling worden ingetrokken, zonder evenwel de criteria voor de berekening van de vergoeding te wijzigen en zonder een termijn te bepalen voor de vaststelling van een nieuwe methode om de hoogte van die vergoeding te bepalen, mits die wetgeving de billijkheid of de passendheid van de aan de rechthebbenden betaalde vergoeding waarborgt en in overeenstemming is met het evenredigheidsbeginsel.