HvJ EU, 06-03-2025, nr. C-211/24

Het begrip ‘geïnformeerde gebruiker’ is een centraal begrip van verordening nr. 6/2002, aangezien de algemene indruk die een model bij een dergelijke geïnformeerde gebruiker wekt, zowel bepalend is voor het vermogen van het betrokken model om te worden beschermd, door al dan niet het eigen karakter ervan aan te tonen, als voor de draagwijdte van deze bescherming ten aanzien van potentieel inbreukmakende modellen.9. De geïnformeerde gebruiker is een fictieve figuur en is in het modellenrecht de functionele tegenhanger van de figuur van de gemiddelde consument in het merkenrecht en die van deskundige (vakman) op het gebied van het octrooirecht.

De kenmerken van de geïnformeerde gebruiker zijn door het Hof gegeven in het arrest PepsiCo/Grupo Promer Mon Graphic.10. Zo moet het begrip ‘geïnformeerde gebruiker’, dat niet is gedefinieerd in verordening nr. 6/2002, derhalve worden opgevat als ‘een tussencategorie tussen de — op het gebied van het merkenrecht gehanteerde — gemiddelde consument, van wie geen enkele specifieke kennis wordt verwacht en die de strijdige merken in de regel niet rechtstreeks vergelijkt, en de vakman met grondige technische deskundigheid’. Het begrip ‘geïnformeerde gebruiker’ betekent dus ‘een gebruiker die niet slechts gemiddeld, maar in hoge mate aandachtig is, hetzij door zijn persoonlijke ervaring, hetzij door zijn uitgebreide kennis van de betrokken sector’11..

Het Hof heeft gepreciseerd dat ‘het bijvoeglijke naamwoord ‘geïnformeerde’ suggereert dat de gebruiker, zonder een ontwerper of een technisch deskundige te zijn, verschillende in de betrokken sector bestaande modellen kent, een zekere kennis bezit met betrekking tot de elementen die deze modellen over het algemeen bevatten, en door zijn belangstelling voor de betrokken voortbrengselen blijk geeft van een vrij hoog aandachtsniveau bij gebruik ervan’12..

Hoewel het Hof deze definitie van het begrip ‘geïnformeerde gebruiker’ heeft gegeven in het kader van een procedure tot nietigverklaring van een gemeenschapsmodel en dus op basis van artikel 6 van verordening nr. 6/2002, wijst niets erop dat artikel 10 van deze verordening anders moet worden uitgelegd. Integendeel, op grond van het wederkerigheidsbeginsel is de draagwijdte van de bescherming van een model de keerzijde van het eigen karakter ervan.13. Beide moeten dus worden beoordeeld op basis van de algemene indruk die wordt gewekt bij dezelfde fictieve persoon, te weten de geïnformeerde gebruiker, die dezelfde kenmerken heeft, of het nu gaat om de geldigheid van het model of om de inbreuk. De overwegingen van het Hof in het arrest PepsiCo kunnen dus volledig worden toegepast in de onderhavige zaak.

De verwijzende rechter is evenwel van oordeel dat in het geval van modellen die onder artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 vallen, de wezenlijke elementen ervan bestaan in de technische functie van de uiterlijke kenmerken van het voortbrengsel, te weten de mogelijke verbinding met andere voortbrengselen in een modulair systeem. Om die reden moet volgens hem worden geoordeeld dat de fictieve geïnformeerde gebruiker technische kennis heeft en in hoge mate aandachtig is, en dat de technische aspecten dan ook van invloed zijn op de algemene indruk die het betrokken model bij hem wekt.

Deze zienswijze is mijns inziens niet correct.

Hoewel modellen die onder artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 vallen, noodzakelijkerwijs een technische functie hebben, blijven zij modellen en worden zij als zodanig beschermd. Volgens de definitie in artikel 3, onder a), van deze verordening is een model ‘de verschijningsvorm van een voortbrengsel of een deel daarvan’. Het is dus niet de technische functie van het voortbrengsel die wordt beschermd en bijdraagt tot de bij de geïnformeerde gebruiker gewekte algemene indruk, maar enkel de verschijningsvorm van het voortbrengsel, dat wil zeggen het visuele aspect ervan.14. Aan deze vaststelling wordt dus niet afgedaan door de omstandigheid dat de verschijningsvorm van de voortbrengselen waarop de onder artikel 8, lid 3, van deze verordening vallende modellen zijn toegepast, of althans bepaalde uiterlijke kenmerken ervan, wordt bepaald door de vereisten van verbinding.

De geïnformeerde gebruiker, zoals deze door de verwijzende rechter is bedacht en gepostuleerd, benadert daarentegen de figuur van de deskundige, die moet beoordelen of uitvindingen in het octrooirecht octrooieerbaar zijn. Een dergelijke beoordeling heeft echter geen betrekking op de verschijningsvorm van een voortbrengsel maar op een abstract idee, namelijk de oplossing voor een technisch probleem. Dit kan dus niet worden toegepast op het modellenrecht.

De door het Hof in het arrest PepsiCo gegeven kenmerken van de geïnformeerde gebruiker blijven dus volledig geldig voor modellen die onder artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 vallen. Deze vaststelling lijkt in overeenstemming te zijn met de standpunten van de partijen die in de onderhavige zaak opmerkingen hebben ingediend.

Met het derde onderdeel van zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of voor de toepassing van artikel 10 van verordening nr. 6/2002 de algemene indruk die een onder artikel 8, lid 3, van deze verordening vallend model bij de geïnformeerde gebruiker wekt, hoofdzakelijk kan voortvloeien uit technische overwegingen. Het antwoord op deze vraag moet mijns inziens worden genuanceerd, aangezien met dergelijke overwegingen rekening wordt gehouden, zij het op een andere wijze dan door de verwijzende rechter wordt bepleit.

Volgens artikel 10, lid 1, van verordening nr. 6/2002 bepaalt de algemene indruk die een gemeenschapsmodel bij de geïnformeerde gebruiker wekt, de draagwijdte van de bescherming van dat model, in die zin dat elk model dat bij deze gebruiker geen andere algemene indruk wekt, afbreuk doet aan de door het recht op het betrokken model geboden bescherming.

De kenmerken van de geïnformeerde gebruiker zijn die welke zijn vermeld in de punten 19 et 20 van deze conclusie. Hieruit volgt dat de algemene indruk, die voor zover mogelijk moet worden gevormd door een rechtstreekse vergelijking van de conflicterende modellen15., met name het resultaat zal zijn van een hoog aandachtsniveau van deze gebruiker, van zijn uitgebreide kennis van de betrokken sector en van de bestaande modellen, alsook van zijn belangstelling voor de betrokken voortbrengselen16.. Een geïnformeerde gebruiker zal dus, zonder een technisch deskundige te hoeven zijn, de bestanddelen van modellen die gewoonlijk in de voortbrengselen van de betrokken sector voorkomen, kunnen onderscheiden van die welke ‘nieuw’ zijn. De verschillen in innovatieve bestanddelen zullen echter een grotere invloed hebben op de bij een dergelijke gebruiker gewekte algemene indruk dan de gelijkenissen in de gebruikelijke bestanddelen.17.

De verwijzende rechter geeft niet aan wat hij beschouwt als de standaardgebruiker van het voortbrengsel waarop het betrokken model is toegepast.18. Zelfs indien de verwijzende rechter zou oordelen dat de gebruiker van Lego-bouwblokjes typisch een kind19. is, blijft het bijvoeglijk naamwoord ‘geïnformeerd’ echter volledig van toepassing, zodat een dergelijke gebruiker alle in de punten 19 en 20 van deze conclusie genoemde kenmerken behoudt. Wat de modellen van de artikelen betreft die (hoofdzakelijk) voor kinderen bestemd zijn, lijkt het mij bovendien algemeen bekend dat kinderen een kennis- en aandachtsniveau hebben dat ten minste even hoog is als dat van volwassenen. De omstandigheid dat de betrokken modellen zijn ontworpen voor voortbrengselen die voor kinderen bestemd zijn, rechtvaardigt dus geenszins dat aan de geïnformeerde gebruiker van dergelijke voortbrengselen een lager kennisniveau van de betrokken sector of een lager aandachtsniveau wordt toegeschreven.

Voorts staat in overweging 14 van verordening nr. 6/2002 te lezen dat het verschil tussen de algemene indrukken die twee modellen wekken, met name moet worden vastgesteld ‘met inachtneming van de aard van het voortbrengsel waarop het model wordt toegepast’. Wat de modellen betreft die zijn toegepast op voortbrengselen die deel uitmaken van modulaire systemen, kan dus redelijkerwijs worden geoordeeld dat de geïnformeerde gebruiker niet alleen rekening zal houden met de verschijningsvorm van het betrokken voortbrengsel, afzonderlijk beschouwd, maar ook met de verschijningsvorm die dit voortbrengsel na samenvoeging met andere elementen van het systeem zal hebben.

De vaststelling van de algemene indruk die een model bij de geïnformeerde gebruiker wekt, is echter geen doel op zich. Dit is slechts een tussenstap bij de beoordeling van de draagwijdte van de bescherming van een gemeenschapsmodel ten opzichte van een potentieel inbreukmakend model.20. Deze beoordeling komt toe aan de rechter bij wie de procedure aanhangig is gemaakt, die moet ‘kijken door de ogen’ van de geïnformeerde gebruiker om te bepalen of de conflicterende modellen bij een dergelijke gebruiker een andere algemene indruk wekken. Bij zijn beoordeling zal de rechter rekening moeten houden met omstandigheden waarvan de geïnformeerde gebruiker zich mogelijkerwijs niet volledig bewust kan zijn, maar die in aanmerking moeten worden genomen op grond van verordening nr. 6/2002.

Zo sluit artikel 8, leden 1 en 2, van verordening nr. 6/2002 de uiterlijke kenmerken van een voortbrengsel die uitsluitend door de technische functie ervan worden bepaald, van bescherming uit, evenals de uiterlijke kenmerken van een voortbrengsel van ‘verbindingen’. Artikel 8, lid 3, van deze verordening voorziet echter in een uitzondering voor voortbrengselen die binnen een modulair systeem onderling verwisselbaar zijn. Letterlijk gaat het weliswaar alleen om een uitzondering op artikel 8, lid 2, terwijl lid 1 ervan niet wordt genoemd. Het Gerecht heeft evenwel geoordeeld dat, teneinde het nuttig effect van artikel 8, lid 3, van deze verordening te behouden, deze bepaling aldus moet worden uitgelegd dat zij ook een uitzondering vormt op lid 1 van dat artikel wanneer het betrokken model zowel onder lid 2 als onder lid 1 ervan valt.21. Zo genieten de verbindingskenmerken van een voortbrengsel dat deel uitmaakt van een modulair systeem ook bescherming wanneer zij uitsluitend door de technische functie van het voortbrengsel worden bepaald. Zij dragen dus bij tot de algemene indruk die een model bij de geïnformeerde gebruiker wekt.

Daarentegen moet krachtens artikel 10, lid 2, van verordening nr. 6/2002 bij de beoordeling van de draagwijdte van de bescherming rekening worden gehouden met de mate van vrijheid van de ontwerper bij de ontwikkeling van het model.

Het wordt algemeen aanvaard dat technische beperkingen behoren tot de factoren die de vrijheid van de ontwerper kunnen beperken.22. Wat de uiterlijke kenmerken van een voortbrengsel betreft, die volgens de definitie in artikel 8, lid 2, van verordening nr. 6/2002 ‘noodzakelijkerwijs in precies dezelfde vorm en afmetingen gereproduceerd moeten worden’, kan mijns inziens worden aangenomen dat de mate van vrijheid van de ontwerper minimaal of zelfs nihil is. Dit geldt te meer wanneer deze kenmerken uitsluitend worden bepaald door de technische functie van het betrokken voortbrengsel, te weten in casu de verbinding.

Een geringe mate van vrijheid van de ontwerper leidt er niet toe dat een uiterlijk kenmerk van een voortbrengsel volledig wordt uitgesloten van de algemene indruk die het betrokken model bij de geïnformeerde gebruiker wekt.23. Het zal echter van invloed zijn op de vergelijking van de algemene indrukken van de conflicterende modellen volgens hetgeen het Gerecht de ‘omgekeerde evenredigheidsregel’24. noemt. Deze regel bepaalt dat hoe kleiner de vrijheid van de ontwerper is bij de ontwikkeling van een model, des te groter de kans is dat kleine verschillen tussen de betrokken modellen volstaan om bij de geïnformeerde gebruiker een andere algemene indruk te wekken. Dit is hier het geval aangezien, voor zover de gelijkenissen tussen de betrokken modellen gemeenschappelijke kenmerken betreffen en de vrijheid van de ontwerper bij het uitwerken daarvan met name wordt beperkt door technische verplichtingen, deze gelijkenissen slechts van weinig belang zullen zijn voor de algemene indruk die deze modellen bij de geïnformeerde gebruiker wekken.25.

In het geval van modellen die worden toegepast op voortbrengselen die deel uitmaken van een modulair systeem, zoals bouwstenen, verbindingskenmerken of kenmerken die door de technische functie van deze voortbrengselen worden bepaald, kunnen zij een groot deel van de uiterlijke kenmerken van die voortbrengselen weergeven.26. Deze kenmerken blijven beschermd op grond van de uitzondering van artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002. Aangezien de vrijheid van de ontwerper bij de ontwikkeling ervan zeer beperkt is, zal de invloed ervan op de vergelijking van de algemene indrukken die de conflicterende modellen bij de geïnformeerde gebruiker wekken, echter sterk worden beperkt. Bijgevolg kunnen minieme verschillen tussen de betrokken modellen verhinderen dat moet worden vastgesteld dat er sprake is van een inbreuk.

Om de doeltreffendheid van artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 ten volle te behouden, rijst dus de vraag of deze bepaling niet ook als een uitzondering op artikel 10, lid 2, van deze verordening moet worden uitgelegd. Volgens mij dient deze vraag echter ontkennend te worden beantwoord.

Ten eerste is het wel juist dat het Gerecht heeft geoordeeld dat artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002, dat volgens de bewoordingen ervan uitsluitend afwijkt van lid 2 van dat artikel, moet worden gelezen als een afwijking van lid 1 ervan27., maar de onderhavige situatie verschilt van die waarop artikel 10, lid 2, van die verordening ziet.

De leden 1 en 2 van artikel 8 van verordening nr. 6/2002 hebben namelijk beide betrekking op dezelfde problematiek, namelijk het vermogen om te worden beschermd door twee categorieën uiterlijke kenmerken van voortbrengselen: die welke uitsluitend worden bepaald door de technische functie en de verbinding. Het is derhalve gerechtvaardigd de uitzondering voor deze tweede categorie uit te breiden tot de kenmerken die zowel tot de tweede als tot de eerste categorie behoren. Anders zou deze uitzondering asymmetrisch worden toegepast, in die zin dat zij enkel ten goede komt aan de in artikel 8, lid 2, van verordening nr. 6/2002 bedoelde kenmerken, die niet tegelijkertijd onder lid 1 van dat artikel vallen, terwijl lid 3 van dat artikel van toepassing is op alle kenmerken die onder lid 2 ervan vallen.28. Aangezien verbindingskenmerken vaak uitsluitend door hun technische functie worden bepaald29., zou het nuttig effect van artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 daardoor sterk worden afgezwakt.

Dit geldt niet voor artikel 10, lid 2, van verordening nr. 6/2002. Deze bepaling heeft betrekking op een andere problematiek, namelijk het in aanmerking nemen, bij de beoordeling van de draagwijdte van de bescherming, van de mate van vrijheid van de ontwerper van het betrokken gemeenschapsmodel. Deze bepaling is niet alleen van toepassing op modellen die onder artikel 8, lid 3, van deze verordening vallen, maar op alle modellen zonder onderscheid, en de vrijheid van de ontwerper kan ook worden beperkt door andere factoren dan technische verplichtingen. Er bestaat dus geen risico van een asymmetrische toepassing van die bepaling. Bij gebreke van enige aanwijzing in die zin in die verordening, hoeven de onder artikel 8, lid 3, van die verordening vallende modellen dus niet te worden uitgesloten van de toepassing van artikel 10, lid 2, van die verordening.

Ten tweede wordt deze vaststelling versterkt door de bewoordingen zelf van artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002. Deze bepaling vereist immers dat de modellen die daaronder vallen, teneinde te worden beschermd, met name moeten voldoen aan de voorwaarde van artikel 6 van deze verordening, dat wil zeggen dat zij een eigen karakter dienen te hebben. Dit eigen karakter wordt beoordeeld met betrekking tot elk model dat beschikbaar is gesteld vóór de indiening van de aanvraag tot inschrijving van een ingeschreven model (of eventueel vóór de datum van voorrang waarop aanspraak wordt gemaakt). Artikel 6, lid 2, van die verordening bevat een regel die vergelijkbaar is met die van artikel 10, lid 2, ervan, op grond waarvan bij de beoordeling van het eigen karakter rekening wordt gehouden met de mate van vrijheid van de ontwerper.

Volgens het wederkerigheidsbeginsel30. is de overeenkomstig artikel 10 van verordening nr. 6/2002 vastgestelde reikwijdte van de bescherming de tegenhanger van het eigen karakter van het betrokken model, dat wordt beoordeeld overeenkomstig artikel 6 van deze verordening. Er kunnen dus geen modellen bestaan waarvoor de draagwijdte van de bescherming ten opzichte van potentieel inbreukmakende modellen wordt bepaald aan de hand van minder strenge regels dan die volgens welke het eigen karakter ervan wordt beoordeeld ten opzichte van oudere modellen. Dat zou het geval zijn indien de mate van vrijheid van de ontwerper in aanmerking zou worden genomen bij de beoordeling van het eigen karakter, met als gevolg dat de drempel voor het verschil dat vereist is om als zodanig te worden aangemerkt, zou worden verlaagd, en dat niet het geval zou zijn bij de beoordeling van de draagwijdte van de bescherming, met als gevolg dat de drempel voor het verschil dat noodzakelijk is om te verhinderen dat wordt vastgesteld dat sprake is van een inbreuk, wordt verhoogd.

Dit zou tot een absurd resultaat leiden. Een ouder model zou bij de geïnformeerde gebruiker immers een algemene indruk kunnen wekken die verschilt van die welke wordt gewekt door een ander ingeschreven model of waarvan inschrijving wordt aangevraagd, waardoor enerzijds deze inschrijving of de geldigheid van het model31. niet zou kunnen worden betwist, maar het anderzijds als inbreukmakend op datzelfde ingeschreven model zou kunnen worden aangemerkt. De houder van het ingeschreven model zou dus in staat zijn om oudere modellen van de markt uit te sluiten, zonder dat de eigenaren ervan de geldigheid van dit ingeschreven model zouden kunnen betwisten.

Het wederkerigheidsbeginsel vereist dus dat de mate van vrijheid van de ontwerper in aanmerking wordt genomen voor alle modellen, met inbegrip van die welke onder artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 vallen, zowel bij de beoordeling van het eigen karakter als bij de beoordeling van de omvang van de bescherming.

Ten derde maakt artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 het tot slot weliswaar mogelijk om modellen die worden toegepast op onderling verwisselbare voortbrengselen binnen een modulair systeem te beschermen ondanks de functionele uiterlijke kenmerken van deze voortbrengselen, maar de algemene doelstelling van deze verordening blijft die van overweging 10 ervan, namelijk dat de technologische innovatie of de interoperabiliteit van voortbrengselen van verschillend fabricaat niet worden gehinderd door de bescherming uit te breiden tot kenmerken die uitsluitend door een technische functie worden bepaald of die mechanische samenvoegingen mogelijk maken.

Deze doelstelling zou echter in gevaar komen indien de op samenvoeging of verbinding gerichte kenmerken van de voortbrengselen die deel uitmaken van een modulair systeem, die in deze verschijningsvorm vaak overwegend voorkomen, beslissend zouden kunnen zijn voor de algemene indruk die bij de geïnformeerde gebruiker wordt gewekt om de draagwijdte van de bescherming van de betrokken modellen te beoordelen. Door in het kader van die uitoefening rekening te houden met de mate van vrijheid van de ontwerper, kan dit doel mijns inziens worden bereikt, zonder afbreuk te doen aan het nuttig effect van de uitzondering van artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002.

Gelet op de in het verzoek om een prejudiciële beslissing verstrekte informatie is het juist de betrachting om de in punt 46 van deze conclusie vermelde doelstelling te behouden die de verwijzende rechter ertoe heeft gebracht zich af te vragen of het wel opportuun is om ter bepaling van de draagwijdte van de bescherming van modellen die onder artikel 8, lid 3, van verordening nr. 6/2002 vallen, specifieke criteria toe te passen, rekening houdend met de specifieke kenmerken van deze modellen.

Zoals uit de voorgaande overwegingen volgt, ben ik evenwel van mening dat deze doelstelling nu juist kan worden bereikt door de bepalingen van verordening nr. 6/2002, zoals uitgelegd door de rechterlijke instanties van de Unie, strikt en volledig toe te passen, en tegelijkertijd het nuttig effect van artikel 8, lid 3, van deze verordening te behouden.

Ik stel derhalve voor om op de eerste prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 10 van verordening nr. 6/2002 aldus moet worden uitgelegd dat de draagwijdte van de bescherming van een model dat onder artikel 8, lid 3, van deze verordening valt, wordt bepaald aan de hand van de algemene indruk die dit model wekt bij een geïnformeerde gebruiker die, zonder een ontwerper of een technisch deskundige te zijn, verschillende in de betrokken sector bestaande modellen kent, een zekere kennis bezit met betrekking tot de elementen die deze modellen over het algemeen bevatten, en door zijn belangstelling voor de betrokken voortbrengselen blijk geeft van een vrij hoog aandachtsniveau wanneer hij deze gebruikt als onderdelen van het modulaire systeem waarvan zij deel uitmaken. Bij het beoordelen van de draagwijdte van de bescherming wordt rekening gehouden met de mate van vrijheid van de ontwerper van het betrokken model, met inbegrip van de ontwikkeling van de uiterlijke kenmerken van het voortbrengsel die noodzakelijk zijn voor de verbinding.