HvJ EU, 08-05-2025, nr. C-410/23

De ustawa — Prawo energetyczne (energiewet) van 10 april 1997 (Dz. U. nr. 54, volgnr. 348), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: ‘energiewet’) bepaalt in artikel 4j, lid 3a:

Artikel 483, § 1, van de ustawa — Kodeks cywilny (wet tot vaststelling van het burgerlijk wetboek) van 23 april 1964 (Dz. U. nr. 16, volgnr. 93), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: ‘k.c.’), luidt:

Om te beginnen zij opgemerkt dat de verwijzende rechter in de bewoordingen van zijn eerste vraag weliswaar niet alleen verwijst naar artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13, waar het begrip ‘consument’ in de zin van deze richtlijn wordt gedefinieerd, maar ook naar artikel 2, onder c), van deze richtlijn, waar het begrip ‘verkoper’ in de zin van die richtlijn wordt gedefinieerd, maar uit die bewoordingen en uit de motivering van het verzoek om een prejudiciële beslissing ook blijkt dat die rechter alleen een uitlegging van het begrip ‘consument’ wenst te verkrijgen.

Derhalve moet ervan worden uitgegaan dat de verwijzende rechter met zijn eerste vraag in essentie wenst te vernemen of artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van overweging 17 van richtlijn 2011/83, aldus moet worden uitgelegd dat een landbouwer die een overeenkomst sluit voor de afname van elektriciteit die zowel voor zijn landbouwbedrijf als voor huishoudelijk gebruik bestemd is, onder het begrip ‘consument’ in de zin van die bepaling valt.

Volgens artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13 wordt verstaan onder consument ‘iedere natuurlijke persoon die bij onder deze richtlijn vallende overeenkomsten handelt voor doeleinden die buiten zijn bedrijfs- of beroepsactiviteit vallen’.

In dit verband heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat het begrip ‘consument’ in de zin van dat artikel 2, onder b), een objectief begrip is dat losstaat van de concrete kennis waarover de betrokkene kan beschikken of van de informatie waarover deze persoon daadwerkelijk beschikt. De hoedanigheid van ‘consument’ van die persoon moet dan ook worden bepaald aan de hand van een functioneel criterium, namelijk of de contractuele band deel uitmaakt van activiteiten die niets te maken hebben met de uitoefening van een beroep of een bedrijf [zie in die zin beschikking van 19 november 2015, Tarcău, C-74/15, EU:C:2015:772, punt 27, en arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Met betrekking tot de vraag of, en zo ja in welke gevallen, een persoon die een gemengde overeenkomst heeft gesloten, te weten een overeenkomst inzake goederen of diensten die ten dele voor beroepsmatig gebruik en dus slechts ten dele niet voor beroepsmatig gebruik bestemd zijn, niettemin onder het begrip ‘consument’ in de zin van dat artikel 2, onder b), kan vallen, heeft het Hof reeds opgemerkt dat dit op basis van de loutere bewoordingen van deze bepaling weliswaar niet kan worden bepaald, maar de context van die bepaling niet uitsluit dat een natuurlijke persoon die een dergelijke overeenkomst sluit, in bepaalde omstandigheden als ‘consument’ in de zin van die bepaling kan worden gekwalificeerd [zie in die zin arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punten 31–39].

In dit verband heeft het Hof geoordeeld dat, teneinde de doelstellingen van de Uniewetgever op het gebied van consumentenovereenkomsten te verwezenlijken en de coherentie van het Unierecht te verzekeren, in het bijzonder rekening moet worden gehouden met het begrip ‘consument’ in overweging 17 van richtlijn 2011/83, waarin de wil van de Uniewetgever wordt verduidelijkt met betrekking tot de definitie van het begrip ‘consument’ in geval van gemengde overeenkomsten, en waaruit blijkt dat wanneer een overeenkomst wordt gesloten voor doeleinden die deels binnen en deels buiten de handelsactiviteit van de persoon liggen en het handelsoogmerk zo beperkt is dat het binnen de globale context van die overeenkomst niet overheerst, die persoon als consument dient te worden aangemerkt [zie in die zin arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punten 40–45].

Het Hof heeft er bovendien aan herinnerd dat de dwingende aard van de bepalingen van richtlijn 93/13 en de bijzondere eisen van consumentenbescherming een ruime uitlegging van het begrip ‘consument’ in de zin van artikel 2, onder b), van deze richtlijn vereisen, teneinde het nuttig effect van die bepaling te verzekeren [zie in die zin arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punt 46].

In dit verband heeft het Hof ook benadrukt dat aangezien artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13 ertoe strekt de consumenten te beschermen bij oneerlijke bedingen, de strikte uitlegging van het begrip ‘consument’ die in het arrest van 20 januari 2005, Gruber (C-464/01, EU:C:2005:32), is gehanteerd om na te gaan welke draagwijdte de afwijkende bevoegdheidsregels waarin de artikelen 13 tot en met 15 van het Verdrag van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 1972, L 299, blz. 32), zoals gewijzigd bij de achtereenvolgende verdragen betreffende de toetreding van de nieuwe lidstaten tot dit verdrag, hebben voorzien in geval van een gemengde overeenkomst, niet naar analogie kan worden uitgebreid tot het begrip ‘consument’ in de zin van artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13 [arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punt 51].

In het licht van deze gegevens heeft het Hof geoordeeld dat artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13 aldus moet worden uitgelegd dat een persoon die, samen met een andere kredietnemer die niet in het kader van zijn beroepsactiviteit heeft gehandeld, een kredietovereenkomst heeft gesloten voor een gebruik dat deels verband houdt met zijn beroepsactiviteit en deels niets daarmee vandoen heeft, onder het begrip ‘consument’ in de zin van deze bepaling valt wanneer het handelsoogmerk zo beperkt is dat het binnen de globale context van de overeenkomst niet overheerst [zie in die zin arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punt 53].

Uit het voorgaande volgt dat, om te bepalen of een natuurlijke persoon die een onder richtlijn 93/13 vallende gemengde overeenkomst sluit, handelt voor doeleinden die buiten zijn bedrijfs- of beroepsactiviteit vallen, en dus onder het begrip ‘consument’ in de zin van artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13 valt, moet worden onderzocht of het handelsoogmerk van deze overeenkomst zo beperkt is dat het binnen de globale context ervan niet overheerst.

Overeenkomstig vaste rechtspraak moet de nationale rechter bij wie een geding aanhangig is over een overeenkomst die binnen de werkingssfeer van richtlijn 93/13 kan vallen, nagaan of de betrokkene als ‘consument’ in de zin van deze richtlijn kan worden aangemerkt en daarbij rekening houden met alle bewijsstukken en in het bijzonder met de bewoordingen van die overeenkomst. Daartoe moet de nationale rechter alle omstandigheden van de zaak in aanmerking nemen, met name de aard van het goed of de dienst waarop de betrokken overeenkomst betrekking heeft, waaruit kan blijken met welk doel dat goed is gekocht of die dienst is ontvangen [arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Hetzelfde geldt, wanneer het gaat om een gemengde overeenkomst, voor de beoordeling van enerzijds de omvang van elk van de twee delen van een dergelijke overeenkomst in de globale context ervan en anderzijds het overheersende doel van deze overeenkomst. Wanneer het gaat om een gemengde overeenkomst staat het dus aan de nationale rechter om alle omstandigheden van de overeenkomst in kwestie te onderzoeken en op basis van de hem ter beschikking staande objectieve bewijzen te beoordelen in hoeverre het handelsoogmerk van die overeenkomst in de globale context ervan overheerst [zie naar analogie arrest van 8 juni 2023, YYY. (Begrip ‘consument’), C-570/21, EU:C:2023:456, punten 56 en 58].

Hoewel de bewoordingen van de betrokken overeenkomst in aanmerking moeten worden genomen, kunnen zij op zich dus niet volstaan om te bepalen of de betrokken natuurlijke persoon, door een dergelijke gemengde overeenkomst te sluiten, heeft gehandeld voor doeleinden die buiten zijn bedrijfs- of beroepsactiviteit vallen. Gelet op het voorwerp van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst, die betrekking heeft op de afname van elektriciteit, moet evenwel worden gepreciseerd dat een door de partijen hoog ingeschat jaarlijks elektriciteitsverbruik kan aantonen dat het handelsoogmerk overheersend is, terwijl een lage inschatting van het verbruik er waarschijnlijk op wijst dat het huishoudelijk gebruik overheerst.

Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 2, onder b), van richtlijn 93/13, gelezen in het licht van overweging 17 van richtlijn 2011/83, aldus moet worden uitgelegd dat een landbouwer die een overeenkomst sluit voor de afname van elektriciteit die zowel voor zijn landbouwbedrijf als voor huishoudelijk gebruik bestemd is, onder het begrip ‘consument’ in de zin van die bepaling valt wanneer het handelsoogmerk van die overeenkomst zo beperkt is dat het binnen de globale context van die overeenkomst niet overheerst.

Vooraf dient allereerst te worden opgemerkt dat uit het verzoek om een prejudiciële beslissing niet blijkt in welk opzicht de uitlegging van artikel 3, lid 5, van richtlijn 2009/72, waarnaar in de bewoordingen van de tweede vraag wordt verwezen, relevant is voor de beslechting van het hoofdgeding. Volgens lid 5, onder a) en b), zorgen de lidstaten ervoor dat, ten eerste, wanneer een afnemer met inachtneming van de contractuele voorwaarden van leverancier wenst te veranderen, dit binnen een termijn van drie weken wordt geregeld door de betrokken beheerder(s), en dat, ten tweede, de afnemers gerechtigd zijn alle relevante gegevens omtrent het verbruik te ontvangen, waarbij deze rechten voor alle afnemers gelden, zonder discriminatie op het vlak van kosten, moeite of tijd.

Uit dit verzoek blijkt evenwel dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst is opgezegd vóór de datum van inwerkingtreding ervan en voordat ook maar enige elektriciteit in het kader van die overeenkomst is geleverd. In die omstandigheden, en bij gebreke van een toelichting van de verwijzende rechter dienaangaande, wijst niets erop in welk opzicht het hoofdgeding betrekking heeft op een geval van verandering van leverancier. Ook wijst niets erop dat dit geding betrekking heeft op de mededeling door de leverancier van verbruiksgegevens. Bovendien is het recht om gemakkelijk op een nieuwe leverancier over te stappen, dat krachtens artikel 2, punt 12, juncto artikel 33 van richtlijn 2009/72 sinds 1 juli 2007 aan alle afnemers in de zin van artikel 2, punt 7, van deze richtlijn toekomt en ten aanzien waarvan de verwijzende rechter de twijfels uit die zijn tweede vraag rechtvaardigen, specifiek geregeld in artikel 3, lid 7, van deze richtlijn, dat ook voorwerp van die vraag is.

Ook de gevraagde uitlegging van bijlage I, punt 1, onder e), bij richtlijn 2009/72, waarnaar in de bewoordingen van de tweede vraag eveneens wordt verwezen, lijkt niet noodzakelijk voor de beslechting van het hoofdgeding. Deze bepaling ziet namelijk op het geval van een verandering van elektriciteitsleverancier, terwijl, zoals in het vorige punt van onderhavig arrest is vastgesteld, uit het verzoek om een prejudiciële beslissing niet blijkt in welk opzicht dit geding een dergelijk geval betreft.

Vervolgens zij eraan herinnerd dat het door de verwijzende rechter in de bewoordingen van de tweede vraag gebruikte begrip ‘consument’ niet wordt gedefinieerd in richtlijn 2009/72, maar dat het Hof reeds heeft vastgesteld dat dit begrip, bij gebreke van een andersluidende aanwijzing in een specifieke bepaling van deze richtlijn, in deze richtlijn een ruime betekenis heeft en zich in beginsel uitstrekt tot alle ‘eindafnemers’ in de zin van artikel 2, punt 9, van die richtlijn, dat wil zeggen zowel ‘huishoudelijke afnemers’ in de zin van dat artikel 2, punt 10, als ‘niet-huishoudelijke afnemers’ in de zin van dat artikel 2, punt 11 [zie in die zin arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 35].

Uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt echter dat de omvang van de maatregel van bijlage I, punt 1, onder a), vijfde streepje, bij richtlijn 2009/72 centraal staat in de vragen van de verwijzende rechter. Zoals blijkt uit artikel 3, lid 7, laatste volzin, van deze richtlijn, betreft deze bijlage I meer in het bijzonder ‘huishoudelijke afnemers’ in de zin van artikel 2, punt 10, van die richtlijn.

Ten slotte blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde overeenkomst niet alleen voor een bepaalde duur is gesloten, maar ook tegen een vaste prijs voor de gehele duur van deze overeenkomst.

Gelet op een en ander moet worden geoordeeld dat de verwijzende rechter met zijn tweede vraag in essentie wenst te vernemen of artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, punt 1, onder a), daarbij, gelezen in het licht van overweging 51 van deze richtlijn, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling op grond waarvan aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt.

Voor de uitlegging van een Unierechtelijke bepaling moet niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen ervan, maar ook met de context ervan en met de doelstellingen die worden nagestreefd met de regeling waarvan zij deel uitmaakt [arresten van 7 juni 2005, VEMW e.a., C-17/03, EU:C:2005:362, punt 41, en 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 32].

Wat in de eerste plaats de bewoordingen van de bepalingen betreft waarvan om uitlegging wordt verzocht, zij eraan herinnerd dat de lidstaten bij artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 de verplichting wordt opgelegd om passende maatregelen te nemen teneinde eindafnemers te beschermen, een hoog niveau van consumentenbescherming te waarborgen, met name met betrekking tot de transparantie van de contractvoorwaarden, algemene informatie en mechanismen voor geschillenbeslechting, en ervoor te zorgen dat de in aanmerking komende afnemer daadwerkelijk de mogelijkheid heeft gemakkelijk op een nieuwe leverancier over te stappen. In die bepaling wordt daaraan toegevoegd dat deze maatregelen, wat ten minste de huishoudelijke afnemers betreft, de in bijlage I bij die richtlijn beschreven maatregelen moeten omvatten.

Zoals blijkt uit bijlage I, punt 1, onder a), vijfde streepje, behoren hiertoe maatregelen die ervoor moeten zorgen dat de afnemers recht hebben op een met hun elektriciteitsleverancier gesloten contract waaruit onder meer duidelijk blijkt ‘of het toegestaan is het contract kosteloos op te zeggen’.

Uit een vergelijking van de verschillende taalversies van richtlijn 2009/72 blijkt echter dat deze bepaling alleen in de Franse taalversie lijkt te stellen dat de lidstaten, ten minste wat huishoudelijke afnemers betreft, maatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat het contract dat afnemers met hun elektriciteitsleverancier sluiten, voorziet in hun recht om dat contract kosteloos op te zeggen. In alle andere taalversies van deze richtlijn vermeldt deze bepaling namelijk in wezen enkel dat de lidstaten, ten minste wat huishoudelijke afnemers betreft, maatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat de afnemers recht hebben op een contract met hun elektriciteitsleverancier waarin wordt aangegeven of het toegestaan is dit contract kosteloos op te zeggen.

Volgens vaste rechtspraak kan de in een van de taalversies van een Unierechtelijke bepaling gebruikte formulering niet als enige grondslag voor de uitlegging van die bepaling dienen of daartoe voorrang hebben boven de andere taalversies. De noodzaak van een eenvormige toepassing en dientengevolge eenvormige uitlegging van een handeling van de Europese Unie sluit namelijk uit dat voor deze handeling slechts één taalversie in beschouwing wordt genomen, maar vereist veeleer dat bij de uitlegging ervan wordt gelet op de algemene opzet en de doelstelling van de regeling waarvan zij een onderdeel vormt (arrest van 30 juni 2022, Allianz Elementar Versicherung, C-652/20, EU:C:2022:514, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Voorts zij eraan herinnerd dat de laatste alinea van bijlage I, punt 1, onder a), bij richtlijn 2009/72 bepaalt dat de contractuele voorwaarden eerlijk en vooraf bekend zijn, en dat de in die bepaling genoemde informatie in ieder geval voorafgaand aan de ondertekening of bevestiging van het contract moet worden verstrekt.

Uit een en ander volgt dat uit de bewoordingen van artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, punt 1, onder a), daarbij blijkt dat de lidstaten, ten minste wat huishoudelijke afnemers betreft, de nodige maatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat deze afnemers, indien zij dat wensen, daadwerkelijk de mogelijkheid hebben gemakkelijk op een nieuwe leverancier over te stappen. Bovendien moeten zij de nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de contractuele bedingen eerlijk zijn, in duidelijke bewoordingen zijn opgesteld en vooraf bekend zijn, zodat de afnemer de draagwijdte ervan vóór de ondertekening van het contract kan begrijpen en er vrijwillig en met kennis van zaken mee kan instemmen, waardoor zij voldoen aan de volgens die bewoordingen vereiste voorwaarde van transparantie, en er een mechanisme bestaat voor de beslechting van mogelijke geschillen tussen deze afnemers en hun elektriciteitsleverancier.

Aan de hand van de bewoordingen van deze bepalingen kan daarentegen niet worden vastgesteld of daarbij de mogelijkheid voor de lidstaten is uitgesloten om in hun nationale regeling te bepalen dat aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt.

Dienaangaande zij in het bijzonder opgemerkt dat het feit dat een nationale regeling toestaat dat in een dergelijk contract wordt bedongen dat een contractuele boete verschuldigd is wanneer de afnemer dit contract voortijdig opzegt, er niet noodzakelijk aan in de weg staat dat de afnemer daadwerkelijk de mogelijkheid heeft gemakkelijk op een nieuwe leverancier over te stappen, zoals is bepaald in artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72, mits die regeling de instrumenten bevat waarmee de naleving van de in punt 60 van het onderhavige arrest genoemde voorwaarden kan worden gewaarborgd en waarmee met name het bedrag van een dergelijke boete kan worden gecontroleerd [zie naar analogie arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 37]. Het is namelijk eerder de hoogte van een dergelijke boete dan het bestaan ervan op zich die een dergelijke overstap in de weg kan staan.

Wat in de tweede plaats de context van artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, punt 1, onder a), daarbij betreft, moet om te beginnen worden opgemerkt dat artikel 3, lid 5, van deze richtlijn preciseert dat bij verandering van leverancier de contractvoorwaarden moeten worden geëerbiedigd. In dezelfde zin legt artikel 37, lid 1, onder l), van die richtlijn de regulerende instanties de taak op om de contractuele vrijheid met betrekking tot afschakelbare leveringscontracten en langetermijncontracten te respecteren, mits deze verenigbaar zijn met het Unierecht en aansluiten bij het Uniebeleid.

Vervolgens is het juist dat de lidstaten krachtens bijlage I, punt 1, onder e), bij richtlijn 2009/72, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 7, van deze richtlijn, maatregelen moeten nemen, ten minste wat huishoudelijke afnemers betreft, om ervoor te zorgen dat aan deze afnemers ‘geen kosten in rekening worden gebracht wanneer zij van leverancier veranderen’. Daaruit kan echter niet worden afgeleid dat richtlijn 2009/72 zich er in beginsel tegen verzet dat een contractuele boete wordt opgelegd in geval van voortijdige opzegging, door een huishoudelijke afnemer, van een voor een bepaalde duur en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract.

De opvatting dat bijlage I, punt 1, onder e), bij richtlijn 2009/72 impliceert dat aan een huishoudelijke afnemer nooit een contractuele boete kan worden opgelegd, zelfs niet wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt, zou namelijk in de meeste taalversies ervan indruisen tegen de bewoordingen van bijlage I, punt 1, onder a), vijfde streepje, van richtlijn 2009/72 en zou, afhankelijk van de gekozen taalversie, die bepaling elk nuttig effect ontnemen of richtlijn 2009/72 tegenstrijdig maken.

Wanneer een bepaling van het Unierecht voor verschillende uitleggingen vatbaar is, moet de voorkeur worden gegeven aan de uitlegging die het nuttig effect van de bepaling verzekert (arresten van 24 februari 2000, Commissie/Frankrijk, C-434/97, EU:C:2000:98, punt 21, en 23 november 2023, EVN Business Service e.a., C-480/22, EU:C:2023:918, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Bovendien moet volgens een algemeen uitleggingsbeginsel een bepaling voor zover mogelijk aldus worden uitgelegd dat de geldigheid ervan niet wordt aangetast (arresten van 4 oktober 2001, Italië/Commissie, C-403/99, EU:C:2001:507, punt 37, en 21 september 2023, Stappert Deutschland, C-210/22, EU:C:2023:693, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Derhalve moet worden geoordeeld dat de eventuele overstapgerelateerde vergoeding bedoeld in bijlage I, punt 1, onder e), bij richtlijn 2009/72 zich onderscheidt van de in punt a) van deze bepaling bedoelde kosten in verband met de opzegging van een overeenkomst, en dat bijlage I, punt 1, onder e), in beginsel niet uitsluit dat de lidstaten in hun nationale regeling kunnen bepalen dat aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor een bepaalde duur en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt.

Zoals ondubbelzinnig blijkt uit artikel 12, leden 2 en 3, van richtlijn 2019/944, heeft de Uniewetgever zich ook uitdrukkelijk in die zin uitgesproken bij de vaststelling van richtlijn 2019/944, die overeenkomstig overweging 1 ervan een herschikking van richtlijn 2009/72 vormt en deze richtlijn sinds 1 januari 2021 vervangt.

Ten slotte wordt in overweging 51 van richtlijn 2009/72 slechts vermeld, ten eerste, dat de consumentenbelangen in deze richtlijn centraal zouden moeten staan en dat de kwaliteit van de dienstverlening een kerntaak van elektriciteitsbedrijven moet zijn, ten tweede, dat de bestaande rechten van consumenten moeten worden versterkt en gewaarborgd, en dat zij meer transparantie dienen te omvatten, ten derde, dat de consumentenbescherming zou moeten waarborgen dat alle consumenten profiteren van een concurrerende markt, en ten vierde, dat de consumentrechten dienen te worden gehandhaafd door de lidstaten, of, indien een lidstaat hierin voorziet, door de regulerende instanties. Deze overweging bevat dus geen enkele aanwijzing dat de lidstaten in beginsel de mogelijkheid wordt ontnomen om in hun nationale regeling te bepalen dat aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt.

Daarentegen staat in overweging 52 van deze richtlijn te lezen dat de consumenten moeten kunnen beschikken over duidelijke en begrijpelijke informatie over hun rechten ten aanzien van de energiesector, en wordt in overweging 54 van deze richtlijn gepreciseerd dat de middelen van geschillenbeslechting waarin artikel 3, lid 7, van die richtlijn voorziet, alle consumenten ten goede moeten komen.

Derhalve moet worden vastgesteld dat uit de context van artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, punt 1, onder a), daarbij niet blijkt dat deze bepalingen zich in beginsel verzetten tegen een nationale regeling op grond waarvan aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt. Uit deze context volgt daarentegen in wezen dat een dergelijke nationale regeling, zoals reeds blijkt uit de bewoordingen van de uit te leggen bepalingen, moet waarborgen dat met name huishoudelijke afnemers het recht hebben om hun leverancier te kiezen en om duidelijk en begrijpelijk in kennis te worden gesteld van hun rechten en dat zij hun rechten kunnen doen gelden in het kader van een geschillenbeslechtingsmechanisme [zie naar analogie arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 44].

Wat in de derde plaats de met richtlijn 2009/72 nagestreefde doelstellingen betreft, heeft het Hof reeds opgemerkt dat artikel 1 ervan bepaalt dat deze richtlijn ertoe strekt om met het oog op het verbeteren en integreren van concurrerende elektriciteitsmarkten in de Unie gemeenschappelijke regels vast te stellen voor de productie, de transmissie, de distributie en de levering van elektriciteit, alsmede regels voor de bescherming van de consument. In dit verband blijkt uit de overwegingen 3, 7 en 8 van richtlijn 2009/72 dat deze er in wezen toe strekt om een volledig opengestelde en concurrerende interne markt voor elektriciteit tot stand te brengen waarop alle consumenten vrijelijk hun leveranciers kunnen kiezen en deze leveranciers vrijelijk aan hun afnemers kunnen leveren, om de mededinging op die markt te bevorderen teneinde de levering van elektriciteit tegen de meest concurrerende prijs te waarborgen, en om gelijke mededingingsvoorwaarden op die markt tot stand te brengen met het oog op de voltooiing van de interne markt voor elektriciteit [arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In dit verband zij eraan herinnerd dat het Hof ook reeds heeft geoordeeld dat elektriciteitsleveringscontracten met een vaste looptijd en een vaste prijs de bescherming van de afnemers kunnen waarborgen door hun een lage en stabiele elektriciteitsprijs te garanderen, omdat de consumenten de zekerheid wordt geboden dat de door hen te dragen kosten gedurende de gehele looptijd van het contract niet zullen variëren. Mogelijkerwijs heeft de betrokken elektriciteitsleverancier evenwel specifieke uitgaven moeten doen om de verplichtingen na te komen die krachtens dergelijke contracten op hem rusten en die voor hem extra kosten hebben meegebracht ten opzichte van een contract voor onbepaalde tijd en zonder vaste prijs, met name om zich te beschermen tegen de volatiliteit van de kosten op de groothandelsmarkt. De mogelijkheid om toe te staan dat de afnemer een contractuele boete wordt opgelegd wanneer hij een dergelijk contract met een vaste looptijd en een vaste prijs voortijdig opzegt, stelt de leverancier dus in staat stel om de bijzondere kosten te compenseren die voor hem uit dat soort contracten voortvloeien. Hierbij wordt tegelijkertijd voorkomen dat hij het aan een dergelijk contract verbonden financiële risico moet afwentelen op al zijn afnemers, wat voor hen zou kunnen leiden tot een verhoging van de elektriciteitsprijzen, hetgeen uiteindelijk in strijd zou zijn met de doelstelling om de consumenten de laagst mogelijke prijzen te garanderen [arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 47].

Het Hof heeft daaraan toegevoegd dat er echter ook rekening moet worden gehouden met de algemene doelstelling van richtlijn 2009/72 om de interne markt voor elektriciteit te voltooien alsook met de specifiekere doelstellingen, die worden genoemd in de overwegingen 51 en 57 van deze richtlijn, om consumenten te laten profiteren van een concurrerende en geliberaliseerde markt. Zo heeft het vastgesteld dat de verwezenlijking van deze doelstellingen in gevaar zou worden gebracht indien een nationale regeling toestaat dat contractuele boeten worden opgelegd die niet in verhouding staan tot de kosten van het contract, maar niet volledig worden gecompenseerd wegens de voortijdige opzegging van het contract. Dergelijke boeten kunnen de betrokken afnemers immers kunstmatig ontmoedigen hun elektriciteitsleveringscontract met een vaste looptijd en een vaste prijs voortijdig op te zeggen, met name om van leverancier te veranderen, en hen aldus beletten ten volle te profiteren van een concurrerende en geliberaliseerde interne markt voor elektriciteit [zie in die zin arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 48].

Deze overwegingen, die het Hof heeft geformuleerd in het kader van een zaak betreffende de voortijdige opzegging van een door een niet-huishoudelijke afnemer voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract, kunnen worden toegepast op een soortgelijk contract met een huishoudelijke afnemer, aangezien richtlijn 2009/72, wat de in de punten 72 tot en met 74 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte doelstellingen betreft, geen enkel onderscheid maakt naargelang van de hoedanigheid van de betrokken consument.

Zo blijkt uit de doelstellingen van richtlijn 2009/72 dat de lidstaten in beginsel in hun nationale regeling moeten kunnen bepalen dat aan een huishoudelijke afnemer een contractuele boete kan worden opgelegd wanneer hij een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract voortijdig opzegt, mits is voldaan aan de uit deze richtlijn voortvloeiende algemene voorwaarden, die met name betrekking hebben op de noodzakelijke informatie voor die afnemer en het bestaan van een geschillenbeslechtingsmechanisme.

Aangezien de tweede vraag volgens de aanwijzingen van de verwijzende rechter betrekking heeft op een nationale regeling op grond waarvan contractuele boeten kunnen worden opgelegd, maar die niet voorziet in criteria voor de berekening ervan, met name wat de evenredigheid met de kosten, de gelopen risico's of de geleden schade betreft, moet nog worden gepreciseerd dat richtlijn 2009/72 dienaangaande weliswaar geen enkele aanwijzing bevat, maar dat de lidstaten volgens vaste rechtspraak hun bevoegdheden moeten uitoefenen met eerbiediging van het Unierecht en zij daarbij dus geen afbreuk mogen doen aan het nuttig effect van richtlijn 2009/72 [arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 50 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Aan het nuttig effect van richtlijn 2009/72 zou evenwel afbreuk worden gedaan indien de aangezochte administratieve of rechterlijke instantie in het kader van het geschillenbeslechtingsmechanisme waarin de lidstaten krachtens richtlijn 2009/72 ten behoeve van elektriciteitsverbruikers moeten voorzien, het bedrag van een contractuele boete als in het hoofdgeding aan de orde niet kan beoordelen en in voorkomend geval de matiging of zelfs de kwijtschelding ervan niet kan opleggen indien zou blijken dat die geldboete — gelet op alle omstandigheden van het concrete geval — onevenredig is aan de kosten die zijn ontstaan op grond van een contract als in het hoofdgeding aan de orde is, maar die niet volledig zijn gecompenseerd wegens de voortijdige opzegging van dit contract, zodat die geldboete in de praktijk tot gevolg heeft dat het recht van de eindafnemer om vrijelijk zijn leverancier te kunnen kiezen wordt uitgehold en dat afbreuk wordt gedaan aan de in de punten 72 en 74 van dit arrest in herinnering gebrachte doelstellingen van die richtlijn [zie naar analogie arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 51].

Hoewel de beoordeling of het bedrag van een dergelijke contractuele boete evenredig is, behoort tot de exclusieve bevoegdheid van de nationale instantie waarbij een eventueel geding aanhangig is gemaakt, moet — om de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven — worden overwogen dat bij die beoordeling met name rekening kan worden gehouden met de aanvankelijke looptijd van het contract in kwestie, met de resterende looptijd op het tijdstip van de opzegging van dat contract, met de hoeveelheid elektriciteit die ter uitvoering van dat contract is gekocht maar die uiteindelijk niet door de afnemer zal worden verbruikt, en met de middelen waarvan een redelijk zorgvuldige leverancier zou hebben gebruikgemaakt om de eventuele economische verliezen te beperken die hij ten gevolge van die voortijdige opzegging zou hebben geleden [zie naar analogie arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 52].

Uit het voorgaande volgt dat artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, lid 1, onder a), daarbij, gelezen in het licht van overweging 51 van deze richtlijn, zich niet verzetten tegen een nationale regeling als in het hoofdgeding aan de orde, mits een dergelijke regeling voorschrijft dat de contractuele boete die op grond van die regeling kan worden bedongen, eerlijk, duidelijk en vooraf bekend is en dat er vrijwillig mee wordt ingestemd, en mits er een mogelijkheid bestaat om administratief beroep of beroep in rechte in te stellen, in het kader waarvan de aangezochte autoriteit de evenredigheid van deze boete in het licht van alle concrete omstandigheden kan beoordelen en in voorkomend geval kan gelasten dat de boete wordt gematigd of kwijtgescholden [zie naar analogie arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 55].

Om de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven, moet ook duidelijk worden gemaakt dat het, gelet op deze uitlegging, niet van belang is of S. J. in het kader van het hoofdgeding wordt aangemerkt als ‘huishoudelijke afnemer’ in de zin van artikel 2, punt 10, van richtlijn 2009/72, dan wel als ‘niet-huishoudelijke’ afnemer in de zin van artikel 2, punt 11, van deze richtlijn, aangezien in geval van voortijdige opzegging door een niet-huishoudelijke afnemer van een elektriciteitsleveringscontract dat is gesloten voor een bepaalde duur en tegen een vaste prijs een soortgelijke uitlegging geldt [zie in die zin arrest van 11 januari 2024, G (Opzegvergoeding bij voortijdige opzegging), C-371/22, EU:C:2024:21, punt 55].

Overigens doet deze uitlegging, overeenkomstig bijlage I, punt 1, bij richtlijn 2009/72, voorts geen afbreuk aan de rechten die een afnemer als S. J. in voorkomend geval kan ontlenen aan de Unieregelgeving inzake consumentenbescherming, met name aan richtlijn 93/13, indien deze afnemer voor het overige onder het begrip ‘consument’ in de zin van artikel 2, onder b), van laatstgenoemde richtlijn valt.

Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 3, lid 7, van richtlijn 2009/72 en bijlage I, lid 1, onder a), daarbij, gelezen in het licht van overweging 51 van deze richtlijn, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich niet verzetten tegen een nationale regeling op grond waarvan een huishoudelijke afnemer bij voortijdige opzegging door hem van een voor bepaalde tijd en tegen een vaste prijs gesloten elektriciteitsleveringscontract, de in het contract bedongen contractuele boete moet betalen, mits deze regeling ten eerste garandeert dat een dergelijke contractuele boete eerlijk, duidelijk en vooraf bekend is en dat er vrijwillig mee wordt ingestemd, en ten tweede voorziet in de mogelijkheid om administratief beroep of beroep in rechte in te stellen, in het kader waarvan de aangezochte autoriteit de evenredigheid van deze boete in het licht van alle concrete omstandigheden van het geval kan beoordelen en in voorkomend geval kan gelasten dat de boete wordt gematigd of kwijtgescholden. Deze uitlegging doet geen afbreuk aan de rechten die een dergelijke afnemer in voorkomend geval kan ontlenen aan de Unieregelgeving inzake consumentenbescherming, met name aan richtlijn 93/13, indien deze afnemer bovendien onder het begrip ‘consument’ in de zin van artikel 2, onder b), van die richtlijn valt.