2.3 Wettelijke systematiek van opschortingsrechten

Afdeling 6.1.7 BW bevat algemene regels over opschortingsrechten. Tevens bevat het BW bijzondere opschortingsregelingen. Veel van deze bijzondere regelingen zijn toepassingen van het algemene opschortingsrecht. Enkele van deze regelingen bevatten bepalingen die aanvullend zijn op of afwijkend zijn van de algemene opschortingsregeling.1 Als een bijzondere regeling geen toepassing is van het algemene opschortingsrecht, kan dit recht of de algemene opschortingsregeling wel overeenkomstig van toepassing zijn op die bijzondere regeling.

De invoering van een algemene opschortingsmaatstaf in artikel 6:52 lid 1 BW beoogde de onder het oude BW bestaande moeilijkheid om vast te stellen hoever men mocht gaan met uitbreiding van de wettelijke opschortingsrechten door middel van uitleg, analogische toepassing of aan de hand van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid, op te lossen.2 Dat maakte de codificatie van bijzondere opschortingsregelingen niet overbodig. Die codificatie is ingegeven door de in de praktijk geëiste rechtszekerheid:

De bedoelde bijzondere gevallen worden de ‘voor de praktijk belangrijkste gevallen’ genoemd.4 De meest in het oog springende bijzondere gevallen zijn de enac en het retentierecht.5

De enac is een bijzondere toepassing van het algemene opschortingsrecht. De enac geldt voor wederkerige overeenkomsten of andere rechtsbetrekkingen die strekken tot het wederzijds verrichten van prestaties, voor zover de aard van die rechtsbetrekkingen zich daartegen niet verzet, als bedoeld in artikel 6:261 BW. Komt een van de partijen haar verbintenis niet na, dan is de wederpartij bevoegd de nakoming van haar daartegenover staande verplichtingen op te schorten (art. 6:262 lid 1 BW).6 Tussen wederkerige verbintenissen bestaat voldoende samenhang om opschorting te rechtvaardigen als bedoeld in artikel 6:52 lid 1 BW. Artikel 6:52 BW ligt ten grondslag aan de enac en ten aanzien van de regeling van de enac is volstaan met een opsomming van de punten waarop van dat artikel wordt afgeweken.7 In de parlementaire geschiedenis is de enac een ‘toepassing van de hoofdregel’ in artikel 6:52 BW genoemd en opgemerkt dat die ‘buiten twijfel’ stelt dat aan de vereisten van het algemene opschortingsrecht is voldaan.8 De Hoge Raad heeft overwogen dat wanneer de verplichtingen tussen partijen over en weer kwalificeren als wederkerige verbintenissen, dit impliceert dat tussen deze verbintenissen in beginsel eveneens voldoende samenhang bestaat om opschorting te rechtvaardigen als bedoeld in artikel 6:52 lid 1 BW.9 Ook in de literatuur wordt algemeen aangenomen dat de enac een verbijzondering is van het algemene opschortingsrecht.10 Boek 6 BW bevat ook elders nog opschortingsrechten voor specifieke gevallen, zoals de bevoegdheid van de schuldenaar om de nakoming van zijn verbintenis op te schorten als zijn wederpartij voor de voldoening geen kwitantie wil afgeven (art. 6:48 lid 3 BW).11

Een andere in het oog springende bijzondere opschortingsregeling is het reeds genoemde retentierecht. Retentierecht is de bevoegdheid die in de bij de wet aangegeven gevallen aan een schuldeiser toekomt, om de nakoming van een verplichting tot afgifte van een zaak aan zijn schuldenaar op te schorten totdat de vordering wordt voldaan (art. 3:290 BW). Tot de bij de wet aangegeven gevallen behoort het algemene opschortingsrecht. Voor zover de verplichting tot afgifte van een zaak tevens een verbintenis is, heeft de schuldenaar een retentierecht. Dit volgt ook uit de algemene opschortingsregeling. Artikel 6:57 BW bepaalt dat wanneer een bevoegdheid tot opschorting – als bedoeld in artikel 6:52 BW – eveneens voldoet aan de omschrijving van het retentierecht, de bepalingen van afdeling 6.1.7 BW van toepassing zijn, voor zover daarvan in afdeling 3.10.4 BW niet is afgeweken.12 Alleen in dat geval is het retentierecht een bijzondere regeling van het algemene opschortingsrecht.13 De algemene opschortingsregeling kan van overeenkomstige toepassing zijn in het geval waarin de afgifteverplichting niet tevens een verbintenis is.14 Ook in dat geval bestaat dan een retentierecht, ondanks dat dit geen specifiek bij wet aangegeven geval betreft. Tevens bevat het BW diverse bepalingen die een retentierecht toekennen in specifieke gevallen.15 Zie bijvoorbeeld het retentierecht in geval van erfpacht of opstal.16

Ook zonder dat aan de vereisten van het algemene opschortingsrecht is voldaan, kan een schuldenaar die zowel een verbintenis als een vordering heeft, opschortingsbevoegd zijn. Dit worden wel ‘uitbreidingen’ daarvan genoemd.17 Een schuldenaar kan bijvoorbeeld opschortingsbevoegd zijn, terwijl wederzijds schuldenaarschap ontbreekt of zijn vordering niet opeisbaar is.18 De opschortingsbevoegdheid ontleent de schuldenaar dan wel aan artikel 6:52 BW.

In de voornoemde gevallen schort de schuldenaar de nakoming van zijn verbintenis of verplichting op in verband met een met die verbintenis samenhangende vordering. Een schuldenaar kan op grond van de wet ook een opschortingsrecht hebben zonder dat sprake is van wederzijdse verbintenissen. Wettelijke voorbeelden daarvan zijn geregeld in artikel 6:37 en 6:117 BW. Op grond van artikel 6:37 BW is de schuldenaar die op redelijke gronden twijfelt aan wie de betaling moet geschieden, bevoegd de nakoming van zijn verbintenis op te schorten.19 De procedure over de door het Allard Pierson Museum terug te geven Krimschatten heeft de bekendheid met dit opschortingsrecht waarschijnlijk vergroot. Het museum twijfelde aan wie het de geleende kunst moest teruggeven, omdat meerderen daarop aanspraak maakten. Daarom verkoos het museum zekerheid vooraf en stelde zijn teruggaveverplichting uit totdat duidelijk zou zijn wie aanspraak kon maken op deze kunst.20 Op grond van artikel 6:117 BW is de schuldenaar voor wie een betaling aanmerkelijk bezwaarlijker is geworden door de aanwijzing van een andere plaats voor de betaling dan de woonplaats van de schuldeiser op het moment van het ontstaan van de verbintenis, opschortingsbevoegd.21 Voorts kan onder omstandigheden een schuldenaar een opschortingsbevoegdheid hebben tot het moment waarop zijn wederpartij hem een deugdelijke onderbouwing heeft gegeven van haar vordering.22 De in deze gevallen voor de nakoming door de schuldenaar vereiste medewerking van de wederpartij, die eruit bestaat dat zij klaarheid schept over de vraag aan wie de betaling moet geschieden, ter plaatse waar de betaling mag geschieden of waarop de vordering is gebaseerd, berust niet zonder meer op een verbintenis.23 Daarom zijn deze opschortingsrechten geen bijzondere regelingen van het algemene opschortingsrecht.24 Niettemin wordt wel aangenomen dat de daarvoor geschikte bepalingen uit de algemene opschortingsregeling op die opschortingsrechten van overeenkomstige toepassing zijn.25