HvJ EU, 03-07-2025, nr. C-582/23

De faillissementsprocedure wordt geregeld door de ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe (faillissementswet van 28 februari 2003, Dz. U. van 2019, volgnr. 498, zoals gewijzigd; hierna: ‘faillissementswet’).

Krachtens artikel 2, lid 2, van de faillissementswet wordt de door deze wet geregelde procedure ten aanzien van natuurlijke personen die geen economische activiteit uitoefenen, op zodanige wijze gevoerd dat de in de faillissementsprocedure niet uitgevoerde schulden van de gefailleerde kunnen worden kwijtgescholden en dat de vorderingen van de schuldeisers zo veel mogelijk worden voldaan.

Artikel 61 van deze wet bepaalt dat het vermogen van de gefailleerde vanaf de datum van de faillietverklaring wordt omgevormd tot de failliete boedel, die dient ter voldoening van zijn schuldeisers. Bovendien omvat de failliete boedel overeenkomstig artikel 62 van die wet het vermogen dat op de datum van de faillietverklaring toebehoort aan de gefailleerde en het vermogen dat tijdens de faillissementsprocedure werd verworven, behoudens de uitzonderingen vermeld in de artikelen 63 tot en met 67 bis van de faillissementswet. Zo blijkt met name uit artikel 63, lid 1, punt 2, van deze wet dat het niet voor beslag vatbare deel van het arbeidsloon van de gefailleerde geen deel uitmaakt van de failliete boedel.

Krachtens artikel 152, leden 1 tot en met 3, van de faillissementswet staat het aan de rechter-commissaris om de faillissementsprocedure te leiden, toezicht te houden op de werkzaamheden van de curator, aan te geven voor welke handelingen van de curator toestemming van de rechter-commissaris of de vergadering van schuldeisers vereist is en wangedrag van de curator vast te stellen. Daarnaast verricht de rechter-commissaris de andere bij wet bepaalde taken. De rechter-commissaris en de curator kunnen zowel rechtstreeks als door middel van rechtstreekse communicatie op afstand, met name per telefoon, fax of e-mail, met elkaar communiceren over zaken die verband houden met de faillissementsprocedure.

Artikel 154 van deze wet bepaalt dat de rechter-commissaris in het kader van zijn werkzaamheden de rechten en plichten heeft van de rechtbank en de voorzitter van de rechtbank.

Artikel 236 van de faillissementswet bepaalt:

Krachtens artikel 241 van de faillissementswet moet de rechter-commissaris, als de indiening van een schuldvordering voldoet aan bepaalde in andere artikelen van deze wet nader omschreven identificatie- en informatievereisten, onmiddellijk en uiterlijk binnen vijftien dagen een afschrift van de indiening aan de curator doen toekomen.

Artikel 243 van die wet bepaalt dat de curator nagaat of de ingediende schuldvordering wordt gestaafd door de rekeningen of andere documenten van de gefailleerde of door inschrijvingen in het kadaster of andere registers, en de gefailleerde verzoekt om binnen een bepaalde termijn een verklaring over te leggen waarin hij vermeldt of hij de vordering erkent. Artikel 244 van dezelfde wet bepaalt dat de curator na het verstrijken van de termijn voor de indiening van schuldvorderingen en de verificatie van de ingediende schuldvorderingen onmiddellijk of uiterlijk twee maanden na het verstrijken van de termijn voor de indiening van schuldvorderingen een lijst van schuldvorderingen opstelt.

Krachtens artikel 245, leden 2 en 4, van de faillissementswet vermeldt de curator, indien hij de ingediende vorderingen van een schuldeiser geheel of gedeeltelijk afwijst, zijn redenen hiervoor in een afzonderlijke rubriek. Deze redenen omvatten de feiten die aanleiding hebben gegeven tot de schuldvordering en de bijbehorende documenten. De curator neemt in de lijst van schuldvorderingen in voorkomend geval ook de aangifte van de gefailleerde en de door hem aangevoerde redenen op, of een verklaring dat de gefailleerde die aangifte niet heeft ingediend noch de redenen daarvoor heeft aangegeven.

Overeenkomstig artikel 255, lid 2, van de faillissementswet wordt de datum van indiening van de lijst bekendgemaakt. Volgens artikel 256 van deze wet heeft de gefailleerde het recht om binnen twee weken na bekendmaking van de lijst van schuldvorderingen bezwaar aan te tekenen bij de curator, voor zover die lijst niet in overeenstemming is met zijn verzoeken of verklaringen. Uit dit artikel blijkt ook dat als de gefailleerde geen bezwaar heeft aangetekend ondanks daartoe te zijn opgeroepen, hij alleen nog bezwaar kan maken als hij aantoont dat dit te wijten is aan redenen buiten zijn wil.

Artikel 260, lid 2, van die wet bepaalt dat de rechter-commissaris, indien geen bezwaar is aangetekend, de lijst van schuldvorderingen na het verstrijken van de bezwaartermijn goedkeurt.

Artikel 261 van dezelfde wet bepaalt dat de rechter-commissaris de lijst van schuldvorderingen ambtshalve kan wijzigen wanneer hij vaststelt dat er geheel of gedeeltelijk onbestaande schuldvorderingen op de lijst zijn geplaatst of dat er schuldvorderingen ontbreken die op de lijst zouden moeten staan. Daarnaast bepaalt dit artikel dat het besluit tot wijziging van de lijst ambtshalve wordt bekendgemaakt en dat tegen dit besluit beroep kan worden aangetekend.

In artikel 264, leden 1 tot en met 3, van de faillissementswet is bepaald dat na beëindiging of stopzetting van de faillissementsprocedure, het uittreksel uit de door de rechter-commissaris goedgekeurde lijst van schuldvorderingen, met daarop de schuldvordering en het bedrag dat de schuldeiser uit hoofde daarvan heeft ontvangen, een executoriale titel vormt die uitvoerbaar is tegen de gefailleerde. Als de gefailleerde de in de faillissementsprocedure ingediende schuldvordering niet heeft erkend en er nog geen definitieve rechterlijke uitspraak over is gedaan, kan hij verzoeken om de vaststelling dat de schuldvordering op de lijst van schuldvorderingen niet bestaat of een lagere waarde heeft. Nadat een formule van tenuitvoerlegging is aangebracht op het uittreksel uit de lijst van schuldvorderingen, kan de gefailleerde in het kader van een vordering tot staking van de tenuitvoerlegging van de executoriale titel aanvoeren dat een schuldvordering die is opgenomen in de lijst van schuldvorderingen niet bestaat of een lagere waarde heeft.

Artikel 491¹⁴, leden 1 tot en met 3, van de faillissementswet bepaalt dat de rechtbank, nadat het definitieve terugbetalingsplan is uitgevoerd of wanneer er wegens de ontoereikendheid van het vermogen van de gefailleerde geen terugbetalingsplan is opgesteld, na goedkeuring van de lijst van schuldvorderingen en na de gefailleerde, de curator en de schuldeisers te hebben gehoord, een plan voor de voldoening van de schuldeisers opstelt. Als uit de persoonlijke situatie van de gefailleerde duidelijk blijkt dat hij niet in staat zou zijn om in het kader van het plan voor de voldoening van de schuldeisers enig bedrag te betalen, zal de rechtbank de schulden van de gefailleerde kwijtschelden zonder een plan voor de voldoening van de schuldeisers op te stellen. De beslissing van de faillissementsrechtbank betreffende de vaststelling van een plan voor de voldoening van de schuldeisers of betreffende de kwijtschelding van de schulden van de gefailleerde zonder plan voor de voldoening van de schuldeisers, wordt aan de schuldeisers betekend en er kan beroep tegen worden aangetekend. Het in kracht van gewijsde gaan van deze beslissing maakt een einde aan de procedure.

In artikel 491¹⁵, leden 1 en 4, van de faillissementswet is bepaald dat de rechtbank in de beslissing betreffende de vaststelling van het plan voor de voldoening van de schuldeisers moet aangeven in welke mate en binnen welke termijn, die niet meer dan 36 maanden mag bedragen, de gefailleerde de in de lijst van schuldvorderingen opgenomen schulden die in de loop van de procedure niet zijn betaald op basis van terugbetalingsplannen, moet terugbetalen, en welk deel van de schulden van de gefailleerde die vóór de datum van de faillietverklaring verschuldigd waren, na de uitvoering van het plan voor de voldoening van de schuldeisers zal worden kwijtgescholden. De rechtbank is niet gebonden aan het standpunt van de gefailleerde over de voorwaarden van het plan voor de voldoening van de schuldeisers. Bij de vaststelling van het plan voor de voldoening van de schuldeisers houdt de rechtbank rekening met de verdiencapaciteit van de gefailleerde, de noodzaak voor de gefailleerde en de personen te zijnen laste om in hun behoeften te voorzien, met inbegrip van hun woonbehoefte, het bedrag van de uitstaande schuldvorderingen en de reële mogelijkheid om deze in de toekomst te voldoen.

Artikel 87 van de ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy (wet van 26 juni 1974 houdende het arbeidswetboek; Dz. U. van 2022, volgnr. 1510, zoals gewijzigd) bepaalt onder meer dat in geval van uitvoering van andere schulden of verrekening met bedragen die door de werkgever zijn voorgeschoten om beroepskosten te dekken, maximaal de helft van het salaris kan worden ingehouden.

Het Hof heeft reeds geoordeeld dat het feit dat een actieve houding van de consument en de inleiding van een afzonderlijke procedure op tegenspraak vereist is16., of dat er in een bijzondere procedure bepaalde procedurele vereisten gelden voor de consument opdat deze zijn rechten kan doen gelden17., nog niet betekent dat hij geen effectieve rechterlijke bescherming geniet.

Derhalve rijst de vraag in hoeverre een nieuwe tussenkomst van de rechter-commissaris de consument een effectieve rechterlijke bescherming kan waarborgen en aan de vereisten van artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 kan voldoen.

In het onderhavige geval moet worden vastgesteld dat uit het verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt dat de rechter-commissaris, aan wie de vraag inzake het oneerlijke karakter van contractuele bedingen wordt voorgelegd zodat hij in voorkomend geval de lijst van schuldvorderingen dienovereenkomstig kan wijzigen, niet gebonden is door het oordeel van de faillissementsrechter over het oneerlijke karakter van de betrokken bedingen en kan beslissen dat deze lijst niet hoeft te worden gewijzigd. Bovendien is de rechter-commissaris krachtens de toepasselijke bepalingen van het nationale recht niet verplicht om het oneerlijke karakter van contractuele bedingen te beoordelen en kan de faillissementsrechter hem krachtens die bepalingen daartoe niet verplichten. Bij de nieuwe tussenkomst van de rechter-commissaris bestaat er dus een zekere mate van onzekerheid over de beoordeling van de mogelijke oneerlijkheid van contractuele bedingen.

Uit het dossier blijkt eveneens dat tegen de beslissing van de rechter-commissaris beroep kan worden ingesteld bij de faillissementsrechter, die dan bevoegd is om de mogelijke oneerlijkheid van de contractuele bedingen te toetsen.18. In het geval van verzet tegen de beslissing van de rechter-commissaris zou het daarom onvermijdelijk aan de faillissementsrechter staan om aan het einde van dit ‘juridische pingpongspel’19. te beslissen of de betrokken bedingen oneerlijk zijn en of de lijst van schuldvorderingen moet worden gewijzigd.

Bovenop de genoemde onzekerheid komt, zoals de verwijzende rechter benadrukt, nog een ongerechtvaardigde vertraging bij de behandeling van de zaak, aangezien deze rechter reeds beschikt over alle feitelijke en juridische gegevens aan de hand waarvan hij kan beoordelen of de bedingen van de betrokken kredietovereenkomst oneerlijk zijn.

Ik merk bovendien op dat een beslissing om de behandeling van de zaak te schorsen en de vraag inzake het oneerlijke karakter van de contractuele bedingen naar de rechter-commissaris te verwijzen, volgens de verwijzende rechter tot gevolg heeft dat, voor de volledige duur van het eventuele onderzoek van die vraag door de rechter-commissaris, de helft van het salaris van de gefailleerde blijft worden ingehouden als bijdrage aan de failliete boedel. In casu heeft de gefailleerde aangevoerd dat het bedrag dat overbleef na deze inhouding onvoldoende was om in zijn behoeften en die van zijn gezin te voorzien. De door de verwijzende rechter beschreven bepalingen die van toepassing zijn op de faillissementsprocedure staan de faillissementsrechter of de rechter-commissaris niet toe het ingehouden bedrag aan te passen.20. Zoals ik hierboven in herinnering heb gebracht21., kan de faillissementsrechter namelijk alleen bij het vaststellen van het plan voor de voldoening van de schuldeisers rekening houden met de persoonlijke situatie van de gefailleerde en bij de vaststelling van het terugbetalingsplan waarmee een einde wordt gemaakt aan de faillissementsprocedure, beslissen dat een lager maandelijks bedrag moet worden terugbetaald.

Dienaangaande blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat de bescherming die richtlijn 93/13 de consument verleent zich uitstrekt tot de gevallen waarin de consument die met een kredietverstrekker een overeenkomst heeft gesloten die een oneerlijk beding bevat, zich niet op het oneerlijke karakter van dat beding beroept, onder meer omdat hij ervan afziet zijn rechten geldend te maken wegens de kosten van een vordering in rechte22., of wanneer er een niet te onderschatten risico bestaat dat hij niet het vereiste verzet aantekent wegens de verhouding tussen de kosten van een rechtsvordering en het bedrag van de betwiste schuld, die de consument niet mag ontmoedigen om zich tot de rechter te wenden voor het onderzoek of contractuele bedingen oneerlijk zijn23..

In het kader van een faillissementsprocedure als de onderhavige bestaat mijns inziens een niet te onderschatten risico dat de gefailleerde, die zich reeds in een precaire financiële situatie bevindt, wordt ontmoedigd om de hem door richtlijn 93/13 verleende rechten uit te oefenen. Dit is namelijk het geval wanneer een faillissementsrechter die twijfels heeft over het oneerlijke karakter van bepaalde contractuele bedingen, enkel de behandeling van de zaak kan schorsen en de zaak naar de rechter-commissaris kan verwijzen, waardoor de procedure langer duurt en de gefailleerde nog langer in een situatie blijft waarin automatische inhoudingen op zijn salaris worden toegepast die niet kunnen worden aangepast, vooral wanneer er geen garantie is dat de rechter-commissaris het oneerlijke karakter van de betrokken bedingen zal onderzoeken.

Voor zover de vraag of bepaalde bedingen oneerlijk zijn reeds door de faillissementsrechter ambtshalve of op verzoek van de gefailleerde naar de rechter-commissaris is verwezen, kan de gefailleerde ook worden ontmoedigd om tegen de beslissing van de rechter-commissaris in beroep te gaan, teneinde het moment waarop de faillissementsrechter bij de vaststelling van het plan voor de voldoening van de schuldeisers rekening kan houden met zijn financiële moeilijkheden, niet verder te vertragen, zelfs indien dit betekent dat de desbetreffende schuldvordering in haar geheel wordt gehandhaafd.

Derhalve ben ik van mening dat de faillissementsprocedure in het hoofdgeding de verwezenlijking van het doel van richtlijn 93/13 in gevaar brengt en in strijd is met de rechtspraak van het Hof dat de specifieke kenmerken van de gerechtelijke procedure, waar in een nationaalrechtelijke context de kredietverstrekker en de consument tegenover elkaar staan, geen factor kunnen vormen die de rechtsbescherming kan doorkruisen die de consument op grond van richtlijn 93/13 dient toe te komen.24.

Het hypothetische karakter van de toetsing van het oneerlijke karakter van contractuele bedingen door een gerechtelijk orgaan moet worden beschouwd als onvoldoende om de volle werking te verzekeren van de door richtlijn 93/13 beoogde bescherming van de consument. Het is noodzakelijk dat een dergelijke toetsing — indien nodig ambtshalve — wordt verricht, hetzij door een eerste rechterlijke instantie die in de procedure optreedt, hetzij door de tweede rechterlijke instantie, en er mag geen significant risico bestaan dat de consument ervan afziet om zich te beroepen op de door richtlijn 93/13 geboden bescherming tegen oneerlijke bedingen, die concreet en effectief moet zijn en niet theoretisch of illusoir.

In de omstandigheden van deze zaak en in het licht van de rechtspraak van het Hof zijn er dan ook sterke aanwijzingen dat artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 zich verzetten tegen de toepassing van de betrokken nationale procedureregels, die mijns inziens geen geschikt en doeltreffend middel vormen om een einde te maken aan het gebruik van oneerlijke bedingen, zodat de bescherming die de consument wordt geboden onvolledig en ontoereikend is.

Aan deze conclusie wordt mijns inziens niet afgedaan door het feit dat de beslissing waarbij de rechter-commissaris de lijst van schuldvorderingen aanvankelijk goedkeurt, zoals de curator van de bank ter terechtzitting heeft aangevoerd, in kracht van gewijsde gaat wanneer er geen verzet tegen wordt aangetekend.

Het is juist dat het beginsel van het gezag van gewijsde zowel in de rechtsorde van de Unie als in de nationale rechtsorden van groot belang is, en het Hof heeft bij tal van gelegenheden opgemerkt dat het, om zowel de stabiliteit van het recht en van de rechtsbetrekkingen als een goede rechtspleging te garanderen, van belang is dat rechterlijke beslissingen die definitief zijn geworden nadat de beschikbare beroepsmogelijkheden zijn uitgeput of nadat de voor het instellen van deze beroepen vastgestelde termijnen zijn verstreken, niet meer opnieuw in geding kunnen worden gebracht.25.

Het Hof heeft dan ook erkend dat de bescherming van de consument niet absoluut is. Meer in het bijzonder heeft het geoordeeld dat het Unierecht een nationale rechter niet gebiedt de nationale procedureregels buiten toepassing te laten die een beslissing gezag van gewijsde verlenen, ook al kan daardoor een schending van een bepaling van richtlijn 93/13 — van welke aard ook — worden opgeheven, op voorwaarde evenwel dat het gelijkwaardigheids- en het doeltreffendheidsbeginsel in acht worden genomen26., en er geen significant risico bestaat dat de consument niet binnen de daartoe gestelde termijn verzet aantekent27..

Het Hof heeft eveneens verduidelijkt dat een nationale regeling volgens welke een ambtshalve toetsing van het oneerlijke karakter van contractuele bedingen wordt geacht te hebben plaatsgevonden en gezag van gewijsde te hebben, ook al is er daarvoor geen motivering gegeven in een beslissing, gelet op de aard en het gewicht van het openbaar belang dat ten grondslag ligt aan de bescherming die richtlijn 93/13 aan de consument verleent, de op de nationale rechter rustende verplichting om ambtshalve te onderzoeken of contractuele bedingen mogelijk oneerlijk zijn, volledig kan uithollen.28.

Wanneer een beslissing niets bevat waaruit blijkt dat er is getoetst of de betrokken contractuele bedingen oneerlijk waren, is de consument volgens het Hof niet op de hoogte gebracht van die toetsing en ook niet, op zijn minst summier, van de redenen op grond waarvan de rechter heeft geoordeeld dat de betrokken bedingen niet oneerlijk waren. Een doeltreffende controle van de mogelijke oneerlijkheid van contractuele bedingen, zoals vereist door richtlijn 93/13, kan niet worden gewaarborgd indien het gezag van gewijsde ook geldt voor rechterlijke beslissingen waarin van een dergelijke toetsing geen gewag wordt gemaakt.29.

In een dergelijk geval moet de laatst aangezochte rechter op grond van het vereiste van effectieve rechterlijke bescherming — ook voor het eerst — kunnen beoordelen of de contractuele bedingen die als grondslag hebben gediend voor een beslissing die door een rechter op verzoek van een schuldeiser is gegeven en waartegen de schuldenaar geen verzet heeft aangetekend, oneerlijk zijn.30.

In het licht van deze rechtspraak ben ik van mening dat richtlijn 93/13 in de omstandigheden van het hoofdgeding, waarin de rechter-commissaris een beslissing heeft gegeven die kracht van gewijsde heeft, maar niet is getoetst of de contractuele bedingen waaruit een schuldvordering in de faillissementsprocedure voortvloeit oneerlijk zijn, vereist dat de faillissementsrechter ambtshalve of op verzoek van de partijen toetst of dergelijke bedingen oneerlijk zijn, zodra hij over de daartoe noodzakelijke feitelijke en juridische gegevens beschikt, en daaraan de nodige consequenties verbindt.

Volgens de rechtspraak van het Hof kan dit slechts anders zijn indien de rechter-commissaris uitdrukkelijk te kennen heeft gegeven dat hij heeft getoetst of de betrokken contractuele bedingen oneerlijk zijn en dat die toetsing — die minstens summier is gemotiveerd — geen oneerlijke bedingen aan het licht heeft gebracht, in voorkomend geval met de verduidelijking dat de beoordeling die deze rechter-commissaris naar aanleiding van die toetsing heeft gegeven, niet meer ter discussie zal kunnen worden gesteld indien binnen de daartoe gestelde termijn geen verzet wordt aangetekend. In de onderhavige zaak is dit echter niet het geval, hetgeen niet wordt betwist.

Uit de rechtspraak volgt inderdaad dat de eerbiediging van het doeltreffendheidsbeginsel niet zodanig ver kan worden doorgetrokken dat de volledige passiviteit van de betrokken consument wordt verholpen.31. In dit verband is het van belang erop te wijzen dat het Hof in het arrest Asturcom32. voor het eerst heeft verwezen naar deze uitdrukkelijke beperking van het ambtshalve optreden van een nationale rechter met betrekking tot de bescherming die consumenten aan richtlijn 93/13 ontlenen. Dit is ook de enige zaak waarin het Hof aan deze vaststelling een rechtstreeks gevolg heeft verbonden.33. In die zaak kwam de vraag of een arbitragebeding oneerlijk was aan de orde voor de rechter die belast was met de gedwongen tenuitvoerlegging van een definitief arbitraal vonnis. Het Hof oordeelde dat in omstandigheden zoals die in dat geval de inachtneming van het doeltreffendheidsbeginsel niet tevens kan impliceren dat van de nationale rechter wordt verlangd dat hij niet alleen een procedureel verzuim van een met zijn rechten onbekende consument herstelt, maar ook volledig de totale passiviteit verhelpt van de betrokken consument die niet aan de arbitrageprocedure had deelgenomen en niet binnen de in de nationale regeling bepaalde termijn van twee maanden een vordering tot vernietiging van het arbitrale vonnis had ingesteld, waardoor dat vonnis definitief was geworden.

Ik meen niettemin dat de omstandigheden van de onderhavige zaak verschillen van die welke het Hof tot die conclusie hebben gebracht in het arrest Asturcom. In casu heeft de gefailleerde deelgenomen aan de faillissementsprocedure en is hij via zijn raadsman voor de faillissementsrechter verschenen. Bovendien heeft deze raadsman na de terechtzitting bij de faillissementsrechter een document ingediend waarin hij stelde dat bepaalde contractuele bedingen van de betrokken kredietovereenkomst oneerlijk waren, waardoor de faillissementsrechter deze kwestie kon onderzoeken.

Het is waar dat de gefailleerde geen verzet heeft aangetekend tegen de lijst van schuldvorderingen en geen vordering tot vaststelling van het niet-bestaan van de litigieuze schuldvordering heeft ingesteld.

Hem kan echter geen volledige passiviteit worden verweten.

Bij een aantal gelegenheden heeft het Hof het in het arrest Asturcom ingenomen standpunt namelijk genuanceerd. Onder verwijzing naar deze rechtspraak betreffende de volledige passiviteit van de consument, heeft het Hof er meermaals aan toegevoegd dat moet worden onderzocht of er, gelet op de bijzonderheden van de betrokken nationale procedure, een niet te onderschatten risico bestaat dat consumenten in door ondernemers tegen hen ingestelde procedures, worden ontmoedigd om de rechten die zij aan richtlijn 93/13 ontlenen, te doen gelden, met name wegens de bijzonder korte verzettermijnen, ofwel omdat de verhouding tussen de kosten van een vordering in rechte en het bedrag van de betwiste schuld hem kan ontmoedigen zich te verdedigen, ofwel omdat hij de omvang van zijn rechten niet kent of niet ten volle beseft.34.

In de onderhavige zaak blijkt uit het dossier dat de gefailleerde in het kader van een faillissementsprocedure naar Pools recht in beginsel geen verzet kan aantekenen tegen de lijst van schuldvorderingen en geen vordering tot vaststelling van het niet-bestaan van een schuldvordering kan instellen, tenzij hij vooraf aan de curator heeft verklaard dat hij weigert de betrokken schuldvordering te erkennen. De verwijzende rechter heeft er echter op gewezen dat indien de gefailleerde zijn twijfels over de oneerlijkheid van de contractuele bedingen aan de curator had geuit, dit zou hebben geleid tot een procedure bij een gewone rechterlijke instantie35., hetgeen zou hebben geleid tot een verlenging van de faillissementsprocedure, gedurende welke op zijn salaris automatische inhoudingen blijven worden toegepast, en tot extra gerechtskosten.

Door de schuldvordering te erkennen, verliest de gefailleerde bovendien het recht om zich in een later stadium te beroepen op de nietigheid van de overeenkomst waarop de betrokken schuldvordering is gebaseerd. Ter terechtzitting werd bevestigd dat een dergelijke erkenning impliceert dat de gefailleerde zowel het bedrag van de schuldvordering als de rechtsgrondslag ervan erkent. Wat betreft de termijn waarbinnen de gefailleerde een verklaring houdende erkenning of niet-erkenning van de schuldvordering moet indienen, kan niet uit het dossier worden opgemaakt wat deze termijn is en de faillissementswet stelt alleen dat de curator een ‘bepaalde termijn’ meedeelt.36.

De verwijzende rechter heeft ook verklaard dat het verzet tegen de lijst van schuldvorderingen binnen twee weken na de bekendmaking van die lijst moet worden aangetekend en is onderworpen aan betaling van evenredige gerechtskosten ten belope van 5 % van het bedrag waarop het geding betrekking heeft, dat niet minder dan 30 PLN (ongeveer 6 EUR) en niet meer dan 100 000 PLN (ongeveer 22 000 EUR) mag bedragen37.. Deze kosten moesten bovendien worden betaald uit het eigen vermogen van de gefailleerde, dat bestond uit het restant van zijn salaris na inhoudingen.

Het Hof heeft reeds geoordeeld dat een termijn van twee weken bijzonder kort is en een niet te onderschatten risico inhoudt dat de consument niet het vereiste verzet aantekent38., en dat een schuldenaar die een garantie moet stellen naar rato van het bedrag waarvan betaling wordt gevorderd, kan worden ontmoedigd om verzet aan te tekenen39..

Tot slot mag niet worden vergeten dat de erkenning van de ondergeschikte positie van de consument ten opzichte van de verkoper, zowel wat betreft zijn mogelijkheid tot onderhandelen als de informatie waarover hij beschikt, de kern vormt van het stelsel van de door richtlijn 93/13 verleende bescherming. In de rechtspraak is telkens herhaald dat de consument zich mogelijk niet bewust is van het oneerlijke karakter van een beding in een hypothecaire leningsovereenkomst of dat hij de omvang van zijn uit richtlijn 93/13 voortvloeiende rechten niet ten volle beseft40., wat zelfs het geval kan zijn op het tijdstip van of na de volledige nakoming van de overeenkomst41..

Mijns inziens kan de gefailleerde dan ook niet louter op grond van het feit dat het oneerlijke karakter van bepaalde bedingen van de betrokken kredietovereenkomst pas laat in de faillissementsprocedure aan de orde is gesteld, een volledige passiviteit worden verweten.

Uit het voorgaande volgt dat de door de verwijzende rechter uiteengezette regels voor de uitoefening van het recht om zich in het kader van een faillissementsprocedure naar Pools recht te beroepen op de door richtlijn 93/13 verleende bescherming, gegevens aan het licht brengen die ernstige twijfels doen rijzen over de doeltreffendheid van de beschikbare rechtsmiddelen. Naar mijn mening bestaat er dus een niet te onderschatten risico dat een consument ervan afziet om de curator om de bescherming te verzoeken die hij krachtens richtlijn 93/13 geniet, omdat hij de omvang van zijn rechten niet kent of niet ten volle beseft, en dat hij ervan afziet om verzet aan te tekenen tegen de lijst van schuldvorderingen, omdat de verhouding tussen de kosten van het verzet en het bedrag van de betwiste schuld hem kan ontmoedigen zich te verdedigen, waarbij het verzet bovendien binnen een bijzonder korte termijn moet worden aangetekend. In deze omstandigheden kan derhalve niet worden geoordeeld dat de gefailleerde zich volledig passief heeft gedragen in de zin van de in punt 75 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak.

Het Hof heeft verduidelijkt dat het bij richtlijn 93/13 ingevoerde beschermingsstelsel niet verplicht is gesteld. Het recht van de consument op effectieve bescherming behelst ook het recht om rechten juist niet uit te oefenen, zodat de nationale rechter in voorkomend geval rekening moet houden met de door de consument uitgedrukte wil wanneer deze zich ervan bewust is dat een oneerlijk beding niet bindend is, maar toch aangeeft dat hij niet wil dat het buiten toepassing blijft en dus vrij en geïnformeerd met het betrokken beding instemt.42.

In het onderhavige geval wijst niets erop dat de gefailleerde vanaf het moment dat de lijst van schuldvorderingen door de curator werd opgesteld, zich ervan bewust was dat bepaalde bedingen van de betrokken kredietovereenkomst niet bindend waren en wist welke gevolgen daaruit voortvloeiden, zodat hij met kennis van zaken afstand zou hebben gedaan van het recht zich te beroepen op het oneerlijke karakter ervan en op de hem door richtlijn 93/13 geboden bescherming. Hij werd op 15 oktober 2019 failliet verklaard en bij beslissing van 26 april 2021 heeft de rechter-commissaris de lijst van schuldvorderingen goedgekeurd. De gefailleerde werd echter pas op 3 november 2022 door een raadsman vertegenwoordigd. Bovendien heeft deze raadsman onmiddellijk na de terechtzitting bij de faillissementsrechter een schriftelijk document ingediend waarin hij zich beriep op het oneerlijke karakter van de bedingen in de betrokken kredietovereenkomst.

Ik ben derhalve van mening dat, bij gebreke van advies van een raadsman, uit het feit dat de gefailleerde aan de curator heeft verklaard de ingediende schuldvorderingen te erkennen en dat hij geen verzet bij de rechter-commissaris heeft aangetekend, niet kan worden afgeleid dat hij definitief en op vrije en geïnformeerde wijze afstand heeft gedaan van zijn recht om zich te beroepen op het bij richtlijn 93/13 ten behoeve van de consument ingevoerde stelsel van bescherming tegen het gebruik van oneerlijke bedingen door verkopers.

Gelet op alle voorgaande overwegingen ben ik van mening dat de Poolse procedureregels voor faillissementsprocedures, ten minste op de wijze waarop zij in de Poolse rechtspraktijk worden toegepast, van dien aard zijn dat zij de toepassing van de bescherming die richtlijn 93/13 aan consumenten wil bieden, voor hen uiterst moeilijk maken, en derhalve niet voldoen aan de normen voor een effectieve rechterlijke bescherming van de consument.

Ik geef het Hof derhalve in overweging op de eerste prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 6, lid 1, en artikel 7, lid 1, van richtlijn 93/13 aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, op grond waarvan een faillissementsrechter in een faillissementsprocedure gebonden is aan de lijst van schuldvorderingen zodra die is goedgekeurd bij een beslissing van een gerechtelijk orgaan waaruit niet uitdrukkelijk blijkt dat het oneerlijke karakter van de contractuele bedingen is onderzocht, en de procedure bij de faillissementsrechter aanhangig is gemaakt, zodat hij niet ambtshalve of op verzoek van een consument kan beoordelen of de contractuele bedingen oneerlijk zijn en die lijst niet dienovereenkomstig kan wijzigen, maar in voorkomend geval de behandeling van de zaak moet schorsen en de vraag inzake het oneerlijke karakter van deze contractuele bedingen naar dat gerechtelijk orgaan moet verwijzen.