5.2.2 De ‘open textuur’ van het recht: is semantische onduidelijkheid wel vermijdbaar?

In de vorige subparagraaf is Baldinger geciteerd, die aangeeft dat het trekken van precieze grenzen in de wet op basis van natuurlijke taal onmogelijk is.1 Taal kan nooit volledige zekerheid scheppen. Hart heeft betoogd dat de wet een onvermijdelijke open textuur heeft en daarom nooit geheel duidelijk kan zijn, en hij heeft voor die stelling brede steun gekregen in de rechtsgeleerdheid.2

De term open texture werd geïntroduceerd in het Engels door Waismann, maar had bij Waismann een veel beperktere betekenis.3 Hij gebruikte de term open texture voor de gevallen waarin er in potentie intensionele vaagheid zou kunnen bestaan: hij gebruikte de possibility of vagueness als synoniem van open texture. We kunnen ons altijd grensgevallen voorstellen die de criteria ter discussie stellen, zelfs al kan een dergelijk grensgeval zich nooit voordoen.4 De open textuur van begrippen in taalkundige zin zoals bedoeld door Waismann impliceert dat alle definities een voorlopig karakter hebben.5 Begrippen kunnen vaag worden, niet doordat de begrippen zelf inherent vaag zijn, maar doordat zij geconfronteerd worden met een veranderde werkelijkheid. De semantische relatie tussen een begrip en de werkelijkheid is dus niet statisch, omdat de werkelijkheid veranderlijk is. Zolang die possibility of vagueness zich niet realiseert, is die open textuur echter van weinig relevantie.6

Het begrip open texture heeft bij Hart een andere, vooral ruimere betekenis gekregen.7 Het heeft zowel betrekking op begrippen uit de wet als op rechtsregels zelf.8 Bovendien gaat het Hart niet alleen om een mogelijke onbepaaldheid: de relatief duidelijke kern van begrippen wordt altijd omringd door een penumbra of doubt.9 Voor die open textuur wijst Hart twee oorzaken aan. De eerste oorzaak van de open textuur van de wet is de relatieve onwetendheid van de wetgever ten aanzien van de feiten. De tweede oorzaak van de open textuur is de relatieve onbepaaldheid van menselijke doelen: de wetgever kan niet alle mogelijke situaties die zich in de toekomst zullen voordoen voorspellen en zich er daarom niet vooraf een mening over vormen.10 Samengevat gaat het Hart niet om het formuleren van een taalkundige theorie, maar om het gegeven dat onbepaaldheid van de taal rechters een zekere vrijheid geeft en het recht een zekere flexibiliteit.11 De implicaties van open texture in de ruimere betekenis die Hart eraan geeft, zijn veel groter: Hart leidt daaruit af dat begrippen en rechtsregels altijd met een zekere vaagheid zijn omgeven.

Met Waismann en Hart kan worden vastgesteld dat taal, en daarmee ook het recht, een open textuur heeft, in die zin dat een veranderde werkelijkheid of onvoorzien geval een bepaling onduidelijk kan maken. Dat neemt niet weg dat het mogelijk is om – met de huidige kennis van de huidige werkelijkheid – een intensionele definitie te geven die voor nu de extensie van het begrip afbakent. Ik meen dus dat uit de open textuur van de wet niet volgt dat begrippen altijd vaag zijn, zoals Hart stelt. Het afbakenen van begrippen uit de wet is een kunstmatige operatie, in die zin dat deze scherpe afbakeningen soms contra-intuïtief zijn en niet volledig samenvallen met het gewone spraakgebruik. Dat is echter onderdeel van het proces van transformatie van gewone taal in juridische taal.

Dit leidt voor dit boek tot het uitgangspunt dat het in ieder geval zinvol is om te streven naar het wegnemen van semantische onduidelijkheid, ondanks de wetenschap dat een heldere afbakening altijd de potentie heeft onduidelijk te worden in de confrontatie met een veranderde of onvoorziene werkelijkheid.12