HvJ EU, 11-09-2025, nr. C-38/24

In punt e) van de preambule van het VN-Verdrag staat te lezen:

Artikel 1 van dit verdrag heeft als opschrift ‘Doelstelling’ en bepaalt:

Artikel 2 van dat verdrag (‘Begripsomschrijvingen’) bepaalt:

Artikel 5 van hetzelfde verdrag (‘Gelijkheid en non-discriminatie’) bepaalt in de leden 1 tot en met 3:

Artikel 7 (‘Kinderen met een handicap’) van het VN-Verdrag bepaalt in de leden 1 en 2:

In de overwegingen 12, 16, 17, 20 en 21 van richtlijn 2000/78 staat te lezen:

Artikel 1 van deze richtlijn heeft als opschrift ‘Doel’ en bepaalt:

Artikel 2 van die richtlijn heeft als opschrift ‘Het begrip discriminatie’ en bepaalt in de leden 1 en 2:

Artikel 3 van dezelfde richtlijn (‘Werkingssfeer’) bepaalt in lid 1, onder c):

Artikel 5 (‘Redelijke aanpassingen voor gehandicapten’) van richtlijn 2000/78 bepaalt:

Bij decreto legislativo n. 216 — Attuazione della direttiva 2000/78 per la parità di trattamento in materia di occupazione e di condizioni di lavoro (wetsbesluit nr. 216 betreffende de omzetting van richtlijn 2000/78 voor gelijke behandeling in arbeid en beroep) van 9 juli 20035., in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna ‘wetsbesluit nr. 216’), is richtlijn 2000/78 omgezet en is in de op het hoofdgeding toepasselijke versie in artikel 2, lid 1, ervan het volgende bepaald:

In artikel 3, lid 3 bis, van dit wetsbesluit wordt bepaald:

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1 en artikel 2, lid 1 en lid 2, onder b), van richtlijn 2000/78 aldus moeten worden uitgelegd dat een werknemer die, zonder zelf gehandicapt te zijn, stelt op het werk slachtoffer te zijn van een bijzonder nadeel op grond van de handicap van zijn kind, in wiens hulpbehoefte hij voorziet en van wie hij de hoofdverzorger is, zich in rechte kan beroepen op het in die bepalingen neergelegde verbod van elke vorm van indirecte discriminatie op grond van handicap.

Overeenkomstig artikel 1 van richtlijn 2000/78, en zoals zowel uit de titel en de overwegingen als uit de inhoud en de strekking ervan blijkt, heeft deze richtlijn tot doel met betrekking tot arbeid en beroep een algemeen kader te creëren voor de bestrijding van discriminatie op grond van onder meer handicap zodat in de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling toegepast kan worden, door eenieder een doeltreffende bescherming tegen discriminatie op onder meer deze grond te bieden.11. Artikel 2, lid 1, van die richtlijn omschrijft het beginsel van gelijke behandeling als de afwezigheid van elke directe of indirecte discriminatie op basis van een van de in artikel 1 ervan genoemde gronden, waaronder een handicap. Volgens artikel 2, lid 2, onder a), van richtlijn 2000/78 is er sprake van ‘directe discriminatie’ wanneer iemand ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld op basis van met name zijn handicap. Volgens artikel 2, lid 2, onder b), van die richtlijn is er sprake van ‘indirecte discriminatie’ wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen — met name die met een bepaalde handicap — in vergelijking met andere personen bijzonder benadeelt, behalve in de in de punten i) en ii) van dat lid genoemde gevallen.

Met betrekking tot het begrip ‘handicap’ zij eraan herinnerd dat de Unie bij besluit 2010/48/EG12. het VN-Verdrag heeft goedgekeurd. Derhalve maken de bepalingen van dit verdrag sinds de inwerkingtreding van dat besluit integrerend deel uit van de rechtsorde van de Unie. Daarnaast wordt in het aanhangsel bij bijlage II bij datzelfde besluit richtlijn 2000/78 — op het gebied van zelfstandig leven en sociale insluiting, werk en werkgelegenheid — vermeld als een Uniehandeling die verwijst naar aangelegenheden waarop dat verdrag van toepassing is. Bijgevolg kan, volgens de rechtspraak van het Hof, het VN-Verdrag worden aangevoerd om die richtlijn uit te leggen en moet die richtlijn zo veel mogelijk worden uitgelegd in overeenstemming met dit verdrag. Om die reden heeft het Hof, na de goedkeuring door de Unie van dat verdrag, geoordeeld dat het begrip ‘handicap’ in de zin van die richtlijn moet worden opgevat als een beperking van vermogens die met name het gevolg is van langdurige fysieke, mentale of psychische aandoeningen die in wisselwerking met diverse drempels de betrokkene kunnen beletten volledig, effectief en op voet van gelijkheid met andere werknemers deel te nemen aan het beroepsleven.13. In casu geeft de verwijzende rechter aan dat het minderjarige kind van G.L. ernstig gehandicapt is en dat volledige invaliditeit is vastgesteld. Het staat buiten kijf dat het kind een ‘handicap’ in de zin van richtlijn 2000/78 heeft en dat G.L. in zijn hulpbehoefte voorziet en zijn hoofdverzorger is.

In haar schriftelijke opmerkingen voert G.L. aan dat zij AB in de eerste plaats heeft verzocht om voor de uitoefening van haar taken permanent te worden tewerkgesteld in een functie met een vast dienstrooster in de ochtend, teneinde te kunnen voldoen aan haar zorgverplichting jegens haar kind, dat een programma moet volgen waarbij hij cruciale behandelingen krijgt die hem overeenkomstig de voorschriften van de plaatselijke gezondheidsdienst op een vast tijdstip in de namiddag worden gegeven. In de tweede plaats heeft zij verzocht om eventueel in taken van een lager niveau te worden tewerkgesteld om haar in staat te stellen voor haar kind te zorgen. Haar werkgever heeft aan haar verzoeken echter geen gevolg gegeven en haar discriminerend behandeld.14. Het hoofdgeding valt dus onder werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden in de zin van artikel 3, lid 1, onder c), van richtlijn 2000/78.

Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of het in deze richtlijn neergelegde verbod van elke vorm van indirecte discriminatie op grond van handicap van toepassing is op een werknemer als G.L., in haar hoedanigheid van mantelzorger van een gehandicapt kind. Deze rechter verwijst naar het arrest Coleman, waarin het Hof voor recht heeft verklaard dat die richtlijn, en met name artikel 1 en artikel 2, lid 1, en lid 2, onder a), ervan, aldus moeten worden uitgelegd dat het daarin neergelegde verbod van directe discriminatie niet beperkt is tot personen die zelf een handicap hebben, en dat wanneer een werkgever een werknemer die zelf niet gehandicapt is, minder gunstig behandelt dan een andere werknemer in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld, en wanneer is aangetoond dat de ongunstige behandeling waarvan deze werknemer het slachtoffer is, is gebaseerd op de handicap van zijn kind, van wie hij de hoofdverzorger is, een dergelijke behandeling in strijd is met het in artikel 2, lid 2, onder a), neergelegde verbod van directe discriminatie.

De verwijzende rechter vraagt zich af of, gelet op dat arrest, waarin uitdrukkelijk en uitsluitend naar directe discriminatie wordt verwezen, de toepassing van richtlijn 2000/78 zich uitstrekt tot mantelzorgers van personen met een handicap die stellen het slachtoffer te zijn van indirecte discriminatie op het werk. Dienaangaande zij opgemerkt dat het Hof (Grote kamer) in dat arrest heeft geoordeeld dat deze richtlijn, met betrekking tot arbeid en beroep, tot doel heeft alle vormen van discriminatie op grond van handicap te bestrijden en dat het in die richtlijn neergelegde beginsel van gelijke behandeling op dit gebied niet van toepassing is op een bepaalde categorie personen, maar op basis van de in artikel 1 ervan genoemde gronden.15. Volgens het Hof wettigt de omstandigheid dat richtlijn 2000/78 bepalingen bevat die specifiek beogen rekening te houden met de behoeften van gehandicapte personen, niet de conclusie dat het in deze richtlijn geformuleerde beginsel van gelijke behandeling restrictief moet worden uitgelegd, dat wil zeggen in die zin dat uitsluitend directe discriminaties op grond van handicap zijn verboden en dat dit verbod uitsluitend geldt ten aanzien van gehandicapte personen zelf.16. Het Hof heeft nader toegelicht dat in het geval dat de persoon die het slachtoffer van directe discriminatie op grond van handicap is geworden, zelf niet gehandicapt is, de handicap wel degelijk de reden is van de minder gunstige behandeling waarvan deze persoon stelt het slachtoffer te zijn geworden.17. Het Hof voegt daaraan toe dat wanneer vaststaat dat een werknemer die zijn kind de zorg verleent die het nodig heeft, het slachtoffer is van een directe discriminatie op grond van handicap, een uitlegging van richtlijn 2000/78 die de toepassing daarvan beperkt tot personen die zelf gehandicapt zijn, deze richtlijn grotendeels van zijn nuttig effect zou kunnen beroven en de bescherming die zij geacht wordt te garanderen, zou kunnen verminderen.18.

Ik benadruk dat het Hof in het arrest Coleman het begrip ‘associatieve discriminatie’ heeft bevestigd, volgens hetwelk een persoon zich op richtlijn 2000/78 kan beroepen wanneer hij zelf niet gehandicapt is, maar als mantelzorger van een persoon met een handicap ongunstig wordt behandeld op het werk. Het is juist dat het Hof in het dictum van dat arrest enkel heeft verwezen naar directe discriminatie in antwoord op de gestelde prejudiciële vragen, waarin alleen deze vorm van discriminatie werd genoemd. Volgens artikel 2, lid 1, van richtlijn 2000/78 wordt echter onder het beginsel van gelijke behandeling verstaan de afwezigheid van elke vorm van directe of indirecte discriminatie op basis van een van de in artikel 1 van deze richtlijn genoemde gronden.19. Uit de bewoordingen van deze bepaling volgt volgens mij dus dat het verbod van directe associatieve discriminatie op grond van handicap logischerwijs het verbod van indirecte associatieve discriminatie impliceert. Met andere woorden, het maken van een onderscheid tussen deze twee vormen van discriminatie zou afbreuk doen aan de interne samenhang van deze richtlijn.20. Zo heeft het Hof in punt 38 van het arrest Coleman opgemerkt dat die richtlijn tot doel heeft alle vormen van discriminatie op grond van handicap te bestrijden. Zoals de Italiaanse regering in haar schriftelijke opmerkingen heeft opgemerkt, blijkt overigens uitdrukkelijk uit de bewoordingen van dat arrest, en met name uit punt 43 ervan, dat richtlijn 2000/78niet uitsluitend directe discriminatie op grond van handicap verbiedt ten aanzien van gehandicapte personen zelf, hetgeen mijns inziens impliceert dat deze richtlijn ook indirecte associatieve discriminatie verbiedt.21.

Bovendien heeft deze richtlijn, zoals vermeld in artikel 1 ervan, tot doel een algemeen kader te creëren zodat het beginsel van gelijke behandeling toegepast kan worden. Het verbod van directe associatieve discriminatie en het verbod van indirecte associatieve discriminatie zijn nauw met elkaar verbonden aangezien er, zoals de verwijzende rechter opmerkt, geen echte bescherming tegen ongunstige behandeling op het werk kan bestaan zonder systematische bestrijding van deze twee vormen van discriminatie.

De uitlegging dat richtlijn 2000/78 zowel op directe als op indirecte associatieve discriminatie van toepassing is, vindt steun in de rechtspraak van het Hof. In dit verband zij gewezen op het arrest CHEZ22., dat betrekking had op richtlijn 2000/43/EG23., waarvan artikel 1 en artikel 2, lid 1, in soortgelijke bewoordingen zijn gesteld als artikel 1 en artikel 2, lid 1, van richtlijn 2000/78, niet in relatie tot ‘handicap’, maar tot ‘ras of etnische afstamming’. In dit arrest heeft het Hof (eveneens in Grote kamer) voor recht verklaard dat het begrip ‘discriminatie op grond van etnische afstamming’, als bedoeld in richtlijn 2000/43, aldus moet worden uitgelegd dat dit begrip van toepassing is in omstandigheden waarin alle elektriciteitsmeters in een stadswijk met hoofdzakelijk bewoners van Roma-afkomst op een hoogte van zes tot zeven meter op de palen van het bovengrondse elektriciteitsnet worden geplaatst terwijl dergelijke meters in de andere wijken worden aangebracht op een hoogte van minder dan twee meter, ongeacht of die collectieve maatregel personen van een bepaalde etnische afkomst treft dan wel personen zonder die afkomst die evenals eerstbedoelde personen ten gevolge van die maatregel ongunstiger behandeld of bijzonder benadeeld worden. Bij zijn redenering heeft het Hof, naar analogie verwijzend naar het arrest Coleman, beklemtoond dat de rechtspraak volgens welke de werkingssfeer van richtlijn 2000/43, gelet op het doel ervan en de aard van de rechten die zij beoogt te beschermen, niet restrictief kan worden omschreven, in casu de uitlegging kan rechtvaardigen dat het beginsel van gelijke behandeling, waarnaar deze richtlijn verwijst, niet op een bepaalde categorie personen van toepassing is, maar uit hoofde van een van de in artikel 1 van die richtlijn genoemde gronden, zodat dit beginsel eveneens ten goede moet komen van personen die weliswaar zelf niet behoren tot het betrokken ras of de betrokken etnische groep, maar op een van die gronden ongunstiger behandeld of bijzonder benadeeld worden.24. Bijgevolg heeft het Hof uitdrukkelijk geoordeeld dat indirecte associatieve discriminatie binnen de werkingssfeer valt van richtlijn 2000/43, die dezelfde structuur heeft als richtlijn 2000/78.25.

Het in deze laatste richtlijn neergelegde verbod van indirecte associatieve discriminatie vindt ook steun in het VN-Verdrag, dat, volgens de rechtspraak van het Hof, kan worden aangevoerd ten behoeve van de uitlegging van genoemde richtlijn, die zo veel mogelijk in overeenstemming met dat verdrag dient te worden uitgelegd.26. Artikel 5, lid 2, van dat verdrag bepaalt immers dat de Staten die Partij zijn […] alle discriminatie op grond van handicap [verbieden] en […] personen met een handicap op voet van gelijkheid effectieve wettelijke bescherming tegen discriminatie op welke grond dan ook [garanderen]. Dat verdrag heeft aldus een ruime uitlegging gegeven aan het begrip ‘discriminatie’ op grond van handicap, waaruit logischerwijs volgt dat het VN-Verdrag indirecte associatieve discriminatie verbiedt.

In dat verband heeft het Comité voor de rechten van personen met een handicap27., dat is ingesteld in het kader van het Facultatief Protocol bij het VN-Verdrag, zich in zijn algemeen commentaar nr. 6 (2018) inzake gelijkheid en non-discriminatie, van 6 april 201828., op het standpunt gesteld dat artikel 5, lid 2, van het VN-Verdrag dwingende voorschriften bevat met betrekking tot de verwezenlijking van het recht op gelijkheid van personen met een handicap en van de personen die met hen geassocieerd worden, en dat de verplichting om alle discriminatie te verbieden ertoe strekt personen met een handicap én hun entourage, bijvoorbeeld de ouders van gehandicapte kinderen, te beschermen.29. Dit comité heeft eveneens opgemerkt dat discriminatie ‘op grond van handicap’ gericht kan zijn tegen personen die met een persoon met een handicap worden geassocieerd, zogeheten associatieve discriminatie, en dat de ruime draagwijdte van artikel 5 verband houdt met de noodzaak om alle discriminatoire situaties en/of alle handicapgerelateerde discriminatoire gedragingen te bestrijden en uit te bannen.30. Volgens dat comité betekent het begrip bescherming tegen ‘alle discriminatie, ongeacht de grond ervan’ dat alle mogelijke discriminatiegronden en hun wisselwerking in aanmerking moeten worden genomen.31.

Meer recentelijk heeft het comité voor de rechten van personen met een handicap, in het kader van zijn uit hoofde van artikel 5 van het Facultatief Protocol vastgestelde beschouwingen betreffende mededeling nr. 51/2018 van 26 augustus 202232., de kennisgeving van een persoon in diens hoedanigheid van mantelzorger van zijn dochter en zijn partner, beiden gehandicapt, onderzocht. Onder verwijzing naar zijn algemeen commentaar nr. 6 heeft dit comité het begrip ‘associatieve discriminatie’ toegepast en nota genomen van de stelling van de auteur dat de leemte in het Italiaanse rechtsstelsel mantelzorgers kwetsbaar maakt en hen blootstelt aan het risico het slachtoffer te worden van associatieve discriminatie, hetgeen in strijd is met artikel 5 van het VN-Verdrag.

Hoewel de Unie het Facultatief Protocol bij het VN-Verdrag niet heeft goedgekeurd en het comité voor de rechten van personen met een handicap geen rechterlijke instantie is, is het veelzeggend dat ook dit comité het begrip ‘discriminatie op grond van handicap’ ruim uitlegt en uitdrukkelijk verwijst naar associatieve discriminatie, zonder deze te beperken tot directe discriminatie.

Ik merk tevens op dat richtlijn 2000/78 volgens de rechtspraak van het Hof, op het gebied waarop zij betrekking heeft, invulling geeft aan het in artikel 21 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‘Handvest’) neergelegde algemene non-discriminatiebeginsel dat inhoudt dat elke vorm van discriminatie op grond van — onder meer — handicap verboden is. Bovendien bepaalt artikel 26 van het Handvest dat de Unie het recht van personen met een handicap op maatregelen die beogen hun zelfstandigheid, hun maatschappelijke en beroepsintegratie en hun deelname aan het gemeenschapsleven te bewerkstelligen, erkent en eerbiedigt.33. In het licht van artikel 52, lid 3, van het Handvest en voor zover dat Handvest rechten bevat die overeenstemmen met rechten welke zijn gegarandeerd door het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), ondertekend te Rome op 4 november 1950, is de inhoud en de reikwijdte ervan dezelfde als die welke er door dit verdrag aan worden toegekend. Met het oog daarop voegt artikel 53 van het Handvest hieraan toe dat geen van de bepalingen ervan mag worden uitgelegd als zou zij, binnen de werkingssfeer van het Unierecht, een beperking vormen van of afbreuk doen aan de rechten die met name door het EVRM worden erkend.

Dienaangaande zij echter opgemerkt dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)34., dat was aangezocht door een verzoeker die zich met name beklaagde over indirecte discriminatie35., heeft geoordeeld dat iemands gezondheidstoestand, zoals een handicap en uiteenlopende gezondheidsproblemen, onder de in artikel 14 EVRM gebezigde uitdrukking ‘andere status’ valt.36. Het EHRM heeft eraan herinnerd dat de uitdrukking ‘andere status’ in zijn rechtspraak over het algemeen ruim is uitgelegd en niet beperkt is tot de kenmerken die persoonlijk van aard zijn, in die zin dat zij aangeboren zijn of inherent zijn aan de persoon, en dat hieruit volgt dat artikel 14 EVRM, gelet op het doel ervan en op de aard van de rechten die het beoogt te beschermen, ook gevallen omvat waarin een persoon wegens de beschermde situatie of kenmerken van een andere persoon minder gunstig wordt behandeld. Het EHRM heeft daaruit afgeleid dat de discriminerende behandeling waarover verzoeker klaagt wegens de handicap van zijn kind, met wie hij nauwe persoonlijke banden heeft en dat hij verzorgt, moet worden aangemerkt als een vorm van discriminatie op grond van handicap die onder artikel 14 EVRM valt.37. Bijgevolg heeft het EHRM het begrip ‘associatieve discriminatie’ erkend, zonder een onderscheid te maken tussen directe en indirecte discriminatie.38.

Derhalve ben ik van mening dat, ofschoon artikel 2, lid 2, onder b), van richtlijn 2000/78 ziet op ‘personen met een bepaalde […] handicap’, deze bepaling impliceert dat de mantelzorger van een kind met een handicap, op grond van het verbod van indirecte associatieve discriminatie, in rechte aanspraak kan maken op de bescherming tegen discriminatie die de gehandicapte persoon zelf zou genieten indien hij werknemer was, omdat anders aan deze richtlijn een deel van haar nuttig effect zou worden ontnomen. Deze richtlijn waarborgt met andere woorden de gelijktijdige bescherming van twee personen: ten eerste de bescherming in gezinsverband van het gehandicapte kind, dat de verzorging van een mantelzorger krijgt, en ten tweede de beroepsmatige bescherming van de mantelzorger wegens de beperktere beschikbaarheid om zijn functie te vervullen als gevolg van de verleende mantelzorg.

In casu gaat de verwijzende rechter uit van de premisse dat G.L. mogelijk het slachtoffer is van indirecte associatieve discriminatie. Dienaangaande zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak van het Hof niet kan worden aangenomen dat een bepaling of praktijk een direct op de handicap gebaseerd verschil in behandeling in de zin van artikel 1 juncto artikel 2, lid 2, onder a), van richtlijn 2000/78 meebrengt, wanneer deze bepaling of praktijk is gebaseerd op een criterium dat niet onlosmakelijk verbonden is met die handicap.39.

In de zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest Coleman, had de verzoekster uiteengezet dat zij door haar werkgever slechter werd behandeld dan haar collega's wier kinderen geen handicap hadden.40. Dit verschil in behandeling wordt geacht te vallen onder het begrip ‘directe associatieve discriminatie’, die zich voordoet wanneer iemand, met name op basis van zijn handicap, ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld. Het is immers duidelijk dat dat verschil in behandeling onlosmakelijk verbonden is met de handicap van het kind.41.

Volgens artikel 2, lid 2, onder b), van richtlijn 2000/78 kan, behoudens in de gevallen bedoeld in de punten i) en ii) ervan, ‘indirecte associatieve discriminatie’ voortvloeien uit een maatregel die weliswaar op neutrale wijze is geformuleerd, dat wil zeggen onder verwijzing naar maatstaven die geen verband houden met het beschermde kenmerk, maar ertoe leidt dat personen met dat kenmerk bijzonder worden benadeeld.42. Het typische voorbeeld van een dergelijke discriminatie is mijns inziens dat de werkgever in het algemeen een inflexibel dienstrooster invoert. Deze regel is neutraal geformuleerd in die zin dat zij van toepassing is op alle werknemers, maar leidt tot een bijzonder nadeel voor mantelzorgers van gehandicapte kinderen, voor wie flexibelere werktijden nodig zijn om de hulp en zorg te kunnen bieden die deze kinderen gezien hun gezondheidstoestand nodig hebben.43.

Het staat aan de verwijzende rechter, die als enige bevoegd is om de feiten te beoordelen, om na te gaan of de aan AB verweten gedraging in verband kan worden gebracht met directe dan wel indirecte associatieve discriminatie in de zin van artikel 2, lid 2, van richtlijn 2000/78.

Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging op de eerste prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 1 en artikel 2, lid 1 en lid 2, onder b), van richtlijn 2000/78 aldus moeten worden uitgelegd dat een werknemer die, zonder zelf gehandicapt te zijn, stelt op het werk slachtoffer te zijn van een bijzonder nadeel op grond van de handicap van zijn kind, in wiens hulpbehoefte hij voorziet en van wie hij de hoofdverzorger is, zich in rechte kan beroepen op het in die bepalingen neergelegde verbod van elke vorm van indirecte discriminatie op grond van handicap.

Met zijn tweede vraag, die wordt gesteld voor het geval dat de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 5 van richtlijn 2000/78 aldus moet worden uitgelegd dat wanneer een werknemer, zonder zelf gehandicapt te zijn, mantelzorger is van zijn gehandicapt kind, de werkgever van deze mantelzorger verplicht is om in het kader van de in dat artikel bedoelde ‘redelijke aanpassingen’ passende maatregelen te treffen teneinde hem in staat te stellen om, naargelang de behoeften in een concrete situatie, in de hulpbehoefte van zijn kind te voorzien en voor dit kind als hoofdverzorger op te treden.

Volgens artikel 5 van richtlijn 2000/78 moet worden voorzien in redelijke aanpassingen teneinde te waarborgen dat het beginsel van gelijke behandeling met betrekking tot personen met een handicap wordt nageleefd. De werkgever moet dus, naargelang de behoefte, in een concrete situatie passende maatregelen nemen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang tot arbeid te hebben, in arbeid te participeren of daarin vooruit te komen, dan wel om een opleiding te genieten, tenzij deze maatregelen voor de werkgever een onevenredige belasting vormen.

In punt 42 van het arrest Coleman heeft het Hof opgemerkt dat het feit dat dit artikel 5 specifiek betrekking heeft op personen met een handicap, voortvloeit uit de omstandigheid dat het gaat om specifieke maatregelen die zinledig zouden zijn of onevenredig zouden kunnen blijken te zijn, indien zij niet waren beperkt tot personen met een handicap. Het Hof heeft daaraan toegevoegd dat, zoals uit de overwegingen 16 en 20 van deze richtlijn blijkt, het maatregelen zijn die ertoe strekken, rekening te houden met de behoeften van gehandicapte personen op het werk en de werkplek aan te passen aan de handicap van deze personen. Dergelijke maatregelen hebben dus specifiek tot doel om het opnemen van gehandicapte personen in het arbeidsproces mogelijk te maken en te bevorderen, en kunnen om deze reden slechts betrekking hebben op deze personen en op de verplichtingen die te hunnen aanzien rusten op hun werkgevers en, in voorkomend geval, de lidstaten.

Volgens artikel 2, lid 2, onder b), ii), van richtlijn 2000/78 is er echter sprake van indirecte discriminatie wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen met een bepaalde handicap, in vergelijking met andere personen bijzonder benadeelt, tenzij de werkgever dan wel iedere andere persoon of organisatie waarop deze richtlijn van toepassing is, krachtens de nationale wetgeving verplicht is passende maatregelen te nemen die overeenkomen met de in artikel 5 vervatte beginselen, teneinde de nadelen die deze bepaling, maatstaf of handelwijze met zich brengt, op te heffen. Door in redelijke aanpassingen te voorzien kan een situatie van indirecte discriminatie worden verholpen. Zoals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen heeft opgemerkt, bestaat er een nauw verband tussen indirecte discriminatie en de aanpassingen waarin de werkgever moet voorzien. In diezelfde zin strekt discriminatie op grond van handicap zich volgens artikel 2 van het VN-Verdrag uit tot alle vormen van discriminatie, met inbegrip van de weigering om in redelijke aanpassingen te voorzien. Aangezien wordt erkend dat richtlijn 2000/78 indirecte associatieve discriminatie verbiedt, volgt hieruit logischerwijs dat ten behoeve van een werknemer die op zijn werk het slachtoffer is van indirecte discriminatie op grond van een handicap, om uitvoering te geven aan het beginsel van gelijke behandeling, in redelijke aanpassingen moet worden voorzien.

Overigens omschrijft het VN-Verdrag, dat door de Unie is goedgekeurd na de datum van uitspraak in het arrest Coleman, in artikel 2 ‘redelijke aanpassingen’ als ‘noodzakelijke en passende wijzigingen, en aanpassingen die geen disproportionele of onevenredige, of onnodige last opleggen, indien zij in een specifiek geval nodig zijn om te waarborgen dat personen met een handicap alle mensenrechten en fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid met anderen kunnen genieten of uitoefenen’. Uit deze begripsomschrijving blijkt dat redelijke aanpassingen, anders dan waarin artikel 5 van richtlijn 2000/78 voorziet, niet beperkt zijn tot de behoeften van personen met een handicap op het werk en dus ten goede kunnen komen aan een persoon met een handicap die niet in staat is een beroepsactiviteit uit te oefenen, in de vorm van aanpassingen die de werknemer in zijn hoedanigheid van mantelzorger wordt geboden. Door deze aanpassingen kan de werknemer de hulp en zorg verlenen die de persoon met een handicap, ongeacht zijn leeftijd, nodig heeft. In die zin bepaalt artikel 5, lid 3, van dat verdrag dat ‘[t]eneinde gelijkheid te bevorderen en discriminatie uit te bannen, […] de Staten die Partij zijn alle passende maatregelen [nemen] om te waarborgen dat redelijke aanpassingen worden verricht’, zonder dat in deze bepaling enige beperking wordt gesteld ten aanzien van de betrokken personen.

Bovendien is in artikel 7, lid 1, van het VN-Verdrag bepaald dat ‘[d]e Staten die Partij zijn […] alle nodige maatregelen [nemen] om te waarborgen dat kinderen met een handicap op voet van gelijkheid met andere kinderen ten volle alle mensenrechten en fundamentele vrijheden genieten’. Wanneer een kind met een handicap afhankelijk is van een andere persoon om deze rechten en vrijheden te genieten, moet de mantelzorger van dat kind het kind de hulp kunnen bieden die het nodig heeft, waartoe het nodig kan zijn dat de arbeidsvoorwaarden van die mantelzorger worden aangepast. De noodzaak van redelijke aanpassingen is dus a fortiori geboden wanneer de persoon met een handicap een kind is. Zoals is benadrukt, kan het VN-Verdrag worden aangevoerd om richtlijn 2000/78 uit te leggen en moet die richtlijn zo veel mogelijk worden uitgelegd in overeenstemming met dat verdrag.44. Meer in het algemeen bepalen artikel 7, lid 2, van het VN-Verdrag en artikel 24, lid 2, van het Handvest dat bij alle handelingen met betrekking tot kinderen, ongeacht of deze door overheidsinstanties of particuliere instellingen worden verricht, het belang van het kind voorop moet staan.

Aangaande het soort redelijke aanpassingen waarop de mantelzorger van een persoon met een handicap aanspraak kan maken, zij opgemerkt dat in overweging 20 van richtlijn 2000/78 staat te lezen dat er ‘passende, dat wil zeggen doeltreffende en praktische maatregelen [moeten] worden getroffen die gericht zijn op aanpassing van de werkplek aan de behoeften van de werknemer met een handicap, bijvoorbeeld aanpassing van gebouwen, uitrusting, arbeidsritme, en taakverdeling, of voorzien in opleidings- en integratiemiddelen’. In dit verband heeft het Hof reeds geoordeeld dat deze overweging een niet-uitputtende lijst van passende maatregelen geeft, die van fysieke, organisatorische en/of vormende aard kunnen zijn, aangezien artikel 5 van deze richtlijn, gelezen tegen de achtergrond van artikel 2 van het VN-Verdrag, een ruime omschrijving van het begrip ‘redelijke aanpassingen’ voorstaat.45.

Zoals ik reeds heb aangegeven in mijn conclusie in de zaak HR Rail46., moet artikel 5 van richtlijn 2000/78, gelezen in het licht van de overwegingen 17 en 20 ervan, indien voor een maatschappelijke opvatting van het begrip ‘handicap’ wordt gekozen, tot doel hebben de werkomgeving van de persoon met een handicap aan te passen teneinde hem in staat te stellen ten volle, effectief en op voet van gelijkheid met andere werknemers deel te nemen aan het beroepsleven. Indien de mantelzorger zelf niet gehandicapt is, moet zijn werkomgeving eveneens voor hetzelfde doel worden aangepast. De passende maatregelen die de werkgever naargelang de behoeften in een concrete situatie kan nemen, betreffen dan niet de aanpassing van de gebouwen of de uitrusting, maar met name het arbeidsritme of de taakverdeling47.. Aangaande het arbeidsritme heeft het Hof reeds geoordeeld dat artikel 5 van deze richtlijn aldus moet worden uitgelegd dat arbeidstijdverkorting een van de in dat artikel bedoelde maatregelen tot aanpassing kan vormen.48. In casu heeft G.L. haar werkgever in de eerste plaats verzocht om op een vaste werkplek in de ochtend te worden tewerkgesteld, hetgeen lijkt te vallen onder arbeidsritme en te vervullen taken. In de tweede plaats heeft zij haar werkgever verzocht om eventueel taken van een lager niveau te verrichten. Volgens de rechtspraak van het Hof kan de aanstelling in een andere functie in bepaalde omstandigheden een passende maatregel vormen in het kader van de in artikel 5 van die richtlijn bedoelde ‘redelijke aanpassingen’.49.

Dit artikel 5 kan de werkgever er evenwel niet toe verplichten om maatregelen te nemen die voor hem een onevenredige belasting zouden vormen. In dit verband volgt uit overweging 21 van die richtlijn dat wanneer wordt nagegaan of de maatregelen in kwestie geen onevenredige belasting voor de werkgever veroorzaken, in het bijzonder rekening moet worden gehouden met de financiële kosten alsook met de omvang en de financiële middelen van de organisatie of onderneming en met de mogelijkheid om overheidsgeld of andere vormen van steun te verkrijgen.50.

In casu voert AB in haar schriftelijke opmerkingen met name aan dat er in de categorie ‘stationsmedewerkers’ sprake was van een gebrek aan personeel en dat er hoe dan ook geen vacature beschikbaar was in de categorie ‘mobiliteitsassistenten’, die tot een andere tak van het spoorwegbedrijf behoren. Volgens AB is G.L. niettemin uit het reguliere rooster voor haar ploegendienst, dat van toepassing is op stationsmedewerkers op de metrolijn waarop zij was tewerkgesteld, verwijderd en is, anders dan haar andere collega's, op een vaste werkplek met een voorkeursrooster tewerkgesteld. AB heeft aldus in de nodige redelijke aanpassingen voorzien, zij het dat het niet gelukt was om G.L. voor onbepaalde tijd op een vaste werkplek tewerk te stellen.

In dit verband staat het aan de verwijzende rechter om na te gaan of het verzoek van G.L. voor haar werkgever een onevenredige belasting vormde in de zin van artikel 5 van richtlijn 2000/78.

Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging op de tweede prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 5 van richtlijn 2000/78 aldus moet worden uitgelegd dat wanneer een werknemer, zonder zelf gehandicapt te zijn, mantelzorger is van zijn kind met een handicap, de werkgever van deze mantelzorger in het kader van de in dat artikel bedoelde ‘redelijke aanpassingen’ passende maatregelen moet nemen, met name met betrekking tot de aanpassing van het arbeidsritme en de taakverdeling, teneinde die mantelzorger in staat te stellen om, naargelang de behoeften in een concrete situatie, in de hulpbehoefte van zijn kind te voorzien en voor hem als hoofdverzorger op te treden, voor zover die maatregelen voor deze werkgever geen onevenredige belasting vormen.