HR, 07-07-2023, nr. 23/01806

De president van het gerechtshof Den Haag, mr. M.W. Koek (hierna: de president) heeft mij bij brief van 23 februari 2023 verzocht de betrokkene voor te dragen bij de Hoge Raad voor oplegging van een disciplinaire maatregel op de voet van artikel 46c, aanhef en onder c, Wrra, te weten de sanctie van ontslag, alsmede voor schorsing op de voet van artikel 46f, tweede lid, aanhef en onder e, Wrra.

De president heeft mij ook verzocht te vorderen dat de betrokkene buiten functie wordt gesteld op de voet van artikel 46fa, eerste lid, Wrra.

Bij e-mail van 27 maart 2023 heeft de president de onder 1.1 en 1.2 bedoelde verzoeken niet gehandhaafd. Wel is verzocht een vordering strekkende tot schriftelijke berisping in te dienen.

Het verzoek is — kort samengevat — als volgt onderbouwd.

De betrokkene heeft in 2021 en 2022 meermalen, anoniem, een boek getiteld ‘MH17 Een valse vlag terreuraanslag Complot, crash, cover-up’ en stukken, waaronder een ‘leeswijzer’ bij dat boek, doen toekomen aan functionarissen van het Openbaar Ministerie, aan rechters en aan advocaten die functioneel betrokken waren bij de behandeling van de strafzaak betreffende de in 2014 in het luchtruim van Oekraïne neergeschoten Boeing 777 van Malaysia Airlines met vluchtnummer MH17 (hierna: de MH17-zaak). Daarbij was het de kennelijke bedoeling deze rechterlijke ambtenaren en advocaten te overtuigen van een alternatief scenario van de toedracht van het neerhalen van het vliegtuig, dat dit alternatieve scenario in de strafzaak ingang zou vinden en dat andere functionarissen van het Openbaar Ministerie met de behandeling van de zaak zouden worden belast. De betrokkene heeft op 2 februari 2023 in een mondeling contact met de advocaat-generaal mr. A (hierna: de advocaat-generaal) haar opvattingen ten aanzien van de MH17-zaak actief naar voren gebracht en daarbij verwezen naar het boek en naar de leeswijzer. De betrokkene heeft daarbij kenbaar gemaakt dat het boek was geschreven door haar broer. Op 7 februari 2023 heeft de betrokkene (opnieuw) het boek en de leeswijzer toegestuurd aan deze advocaat-generaal.

De president is van oordeel dat gelet op deze omstandigheden sprake is van handelen dan wel nalaten waardoor ernstig nadeel is en wordt toegebracht aan de goede gang van zaken bij de rechtspraak en aan het in haar te stellen vertrouwen.

Vanaf 9 maart 2020 hebben in de MH17-zaak zittingen bij de rechtbank Den Haag plaatsgevonden. De rechtbank heeft op 17 november 2022 vonnis gewezen.1.

Uit de door de president en door de betrokkene overgelegde stukken en het hierna onder 4 genoemde gehoor van de betrokkene is het volgende naar voren gekomen.

Het boek ‘MH17 Een valse vlag terreuraanslag Complot, crash, cover-up’ is geschreven door de broer van de betrokkene onder het pseudoniem van ‘[naam 1]’. Het boek is uitgebracht in oktober 2021. De tekst op de achterzijde van het boek luidt als volgt:

In november 20212. heeft de betrokkene samen met haar broer exemplaren van het boek (elk in een envelop) afgegeven bij de Tweede Kamer. Op diezelfde dag hebben zij exemplaren van het boek afgegeven bij het Paleis van Justitie die bestemd waren voor de rechters en voor de officieren van justitie die met de behandeling van de MH17-zaak waren belast. De boeken zijn afgegeven bij de balie waar alle externe partijen hun post kunnen afleveren. Bij elk boek was een begeleidende brief gevoegd. Die brief was geschreven door de broer van de betrokkene; onderaan de brief was zijn pseudoniem vermeld. De betrokkene heeft de boeken niet via de interne post van het Paleis van Justitie verspreid.

Zij heeft van haar broer begrepen dat hij per post ook boeken naar de advocaten van een van de verdachten en aan de minister-president had verzonden of nog zou verzenden.

In februari 2022 heeft de betrokkene een exemplaar van het boek met een door haar opgestelde begeleidende brief afgegeven aan de balie van het Paleis van Justitie. Het boek was bestemd voor en de brief was gericht aan de leider van het MH17-team van het Openbaar Ministerie, mr. [leider]. In de brief wordt gereageerd op een interview met mr. [leider]. De brief bevat de volgende passages:

In augustus 2022 heeft de betrokkene de hierboven onder 2.2 genoemde, door haar geschreven, leeswijzer — los, zonder het boek — anoniem verspreid onder de officieren van justitie van het MH17-team, de rechters van de zittingscombinatie in de MH17-zaak en de betrokken advocaten.

In oktober 2022 — toen de betrokkene wist dat de hiervoor onder 2.2 genoemde advocaat-generaal was toegevoegd aan het MH17-team van het OM — heeft de betrokkene anoniem een exemplaar van het boek en de leeswijzer naar de advocaat-generaal gestuurd.

Anders dan de term doet vermoeden, is de ‘leeswijzer’ niet (slechts) aan te merken als een document waarin een handleiding wordt gegeven met het oog op het lezen van het boek. Het document is (daarnaast) opiniërend van aard. Daarin is de visie van de betrokkene op het boek en op aspecten van de MH17-zaak neergelegd. In zoverre heeft het document trekken van een pamflet. De leeswijzer heeft als aanhef:

De leeswijzer bevat onder meer de volgende passages:

De betrokkene heeft ook twee pagina's uit de bijlagen van het OVV-rapport aan de advocaat-generaal doen toekomen. Daarbij heeft zij een geschrift gevoegd dat onder meer de volgende passage bevat:

Op 2 februari 2023 heeft de betrokkene bij gelegenheid van een receptie in een gesprek met de advocaat-generaal de MH17-zaak ter sprake gebracht. De betrokkene noemde deze zaak een ‘groot showproces’. De betrokkene betoogde dat vlucht MH17 niet was neergehaald door een Buk-raket, dat de deskundigen partijdig waren en dat geen deskundigen nodig waren om op basis van het schadebeeld te concluderen dat het geen Buk-raket betrof. De betrokkene vertelde de advocaat-generaal dat zij de zus is van de auteur van het boek ‘MH17 Een valse vlag terreuraanslag Complot, crash, cover-up’ alsook dat zij dit boek eerder aan de advocaat-generaal had toegezonden. De betrokkene vroeg de advocaat-generaal of zij het boek en de leeswijzer had ontvangen. De advocaat-generaal antwoordde dat zij zich dat niet kon herinneren. De advocaat-generaal merkte op dat zij een postvak heeft in het Paleis van Justitie en dat als de betrokkene haar iets zou willen doen toekomen de betrokkene het daarin kon leggen. Daarna heeft de betrokkene het boek met de leeswijzer in het postvak van de advocaat-generaal gelegd, waar de advocaat-generaal deze documenten op 7 februari 2023 aantrof.

Op 20 februari 2023 heeft de landelijk hoofdadvocaat-generaal van het ressortsparket de president in kennis gesteld van de inhoud van het gesprek tussen de betrokkene en de advocaat-generaal en de daaruit blijkende handelingen van de betrokkene, die binnen het Openbaar Ministerie tot onbegrip en onvrede hebben geleid.

Op 22 februari 2023 heeft de president de betrokkene bevraagd over het gesprek tussen de betrokkene en de advocaat-generaal, over de gedragingen van de betrokkene ten aanzien van de MH17-zaak en haar opvattingen daarover en over de verspreiding van het boek en de leeswijzer.

De betrokkene heeft tegenover de president bevestigd dat zij met de advocaat-generaal had gesproken over de MH17-zaak en dat zij de advocaat-generaal had verteld dat haar broer de auteur is van het boek. Ook bevestigde de betrokkene dat zij het boek en de leeswijzer (opnieuw) naar de advocaat-generaal had gezonden. De betrokkene heeft onder meer verklaard dat zij ervan overtuigd was, en is, dat haar broer de waarheid vertelt in zijn boek en dat zij de MH17-zaak ziet als het grootste politieke showproces in de Nederlandse geschiedenis. De betrokkene heeft uiteengezet dat en hoe zij samen met haar broer het boek heeft doen toekomen aan de (toen bekende) rechters, officieren van justitie en de advocaten in de MH17-zaak. Verder heeft zij toegelicht waarom zij de door haar opgestelde leeswijzer anoniem heeft verspreid.

Aan het einde van het gesprek heeft de president de betrokkene meegedeeld dat zij de procureur-generaal bij de Hoge Raad zou informeren met het oog op een (verzoek tot een) vordering tot disciplinair ontslag en schorsing.

Direct nadat het gesprek met de president had plaatsgevonden, heeft de betrokkene een exemplaar van het boek en de leeswijzer aangeboden aan haar teamvoorzitter. De teamvoorzitter heeft het boek niet aangenomen.

Op 6 maart 2023 had de betrokkene een tweede, kort gesprek met de president. Ten overstaan van de president heeft zij een verklaring uitgesproken en de schriftelijke weergave daarvan ondertekend en overhandigd aan de president. De verklaring houdt onder meer in dat de betrokkene zich realiseert dat zij voor enorme ophef heeft gezorgd en de president in een lastige situatie heeft gebracht, alsook dat zij de president daarvoor haar verontschuldigingen aanbiedt.

Na de ontvangst van het verzoek van de president heb ik de betrokkene uitgenodigd voor een gesprek waarin zij de gelegenheid had haar zienswijze te geven op het verzoek.

Van deze mogelijkheid heeft de betrokkene gebruikgemaakt. Op 8 maart 2023 heb ik de betrokkene gehoord. Zij werd tijdens dit gehoor bijgestaan door haar advocaat, mr. C. Nekeman (hierna: de raadsman). De betrokkene heeft haar zienswijze ook neergelegd in notities die na het gehoor zijn overgelegd en die zijn gehecht aan het proces-verbaal van het gehoor.

De betrokkene heeft — kort samengevat — het volgende naar voren gebracht. De betrokkene heeft het boek van haar broer en het OVV-rapport meermalen gelezen en is overtuigd geraakt van de juistheid van diens conclusie dat het toestel met vluchtnummer MH17 niet is neergeschoten door een Buk-raket. Zij voelde zich geroepen een bijdrage te leveren aan de waarheidsvinding in de MH17-zaak. Zij heeft het boek en de leeswijzer — die door haar is opgesteld — anoniem verspreid omdat zij haar bijdrage niet leverde als raadsheer in het gerechtshof. Zij heeft zich gebaseerd op openbare bronnen; iedereen die zich daarin had verdiept, had dezelfde bijdrage kunnen leveren. Nadat vonnis was gewezen in de MH17-zaak en bekend was dat geen hoger beroep was ingesteld, meende de betrokkene dat zij zichzelf bekend kon maken als verspreider van het boek en de leeswijzer. Nu de betrokkene terugkijkt op de kwestie, realiseert zij zich dat zij zich onvoldoende rekenschap heeft gegeven van de impact van haar handelen. Zij had met grotere behoedzaamheid moeten handelen en haar dilemma moeten bespreken met de president. Zij heeft het hof en de president in een moeilijke situatie gebracht. Daarvoor heeft zij de president haar verontschuldigingen aangeboden. De betrokkene beseft dat een disciplinaire maatregel op zijn plaats is maar verzoekt te volstaan met de vordering van een lichtere maatregel dan ontslag.

Uit het gehoor en uit informatie ingewonnen bij de president werd mij duidelijk dat de betrokkene vooralsnog niet als raadsheer zou deelnemen aan zittingen. Namens de betrokkene werd verder opgemerkt dat zij de weken na het gehoor niets zou ‘forceren of iets opeisen’. In het licht van de omstandigheden van het geval, kwam ik tot de conclusie dat geen sprake was van onverwijlde spoed als bedoeld in artikel 46fa, eerste lid, Wrra, die als voorwaarde geldt voor een buitenfunctiestelling.

Ik volsta hier verder met verwijzing naar het proces-verbaal van het gehoor en de bijlagen daarbij. Bij de bespreking van de gronden van de vordering onder de aanhef ‘Beoordeling’, zal nader worden ingegaan op de zienswijze van de betrokkene.

Zoals hierboven onder 1.3. vermeld, heeft de president op 27 maart 2023 mij schriftelijk bericht dat zij mij verzoekt niet langer aan te sturen op het ontslag van de betrokkene — en evenmin op schorsing of buitenfunctiestelling — maar te volstaan met het vorderen van de lichtere disciplinaire maatregel van schriftelijke berisping. Daarbij heeft de president in aanmerking genomen dat de betrokkene inmiddels het onaanvaardbare karakter van de aangekaarte gedragingen inziet, daarvoor excuses maakt en heeft gezegd dat dit gedrag in de toekomst niet meer zal voorkomen. Daarnaast heeft de president in aanmerking genomen dat de betrokkene zich akkoord heeft verklaard met plaatsing in het team familierecht op korte termijn.

Bij brief van 28 maart 2023 heb ik de betrokkene in kennis gesteld van mijn voornemen bij de Hoge Raad te vorderen dat aan haar de disciplinaire maatregel van schriftelijke berisping wordt opgelegd. Daarbij heb ik de betrokkene in de gelegenheid gesteld haar zienswijze op mijn voornemen schriftelijk naar voren te brengen.

Op 29 maart 2023 heeft de betrokkene een schriftelijk bericht gezonden waarin zij verklaarde af te zien van het indienen van een zienswijze.

Op 10 april 2023 heeft de raadsman van de betrokkene een schriftelijk bericht gezonden aan mij en de president waarin hij namens de betrokkene verzocht het daartoe te leiden dat de schriftelijke berisping niet zal worden opgelegd door de Hoge Raad maar door de president.

Bij brief van 12 april 2023 heb ik de raadsman laten weten dat ik het verzoek niet zou inwilligen. Daarbij heb ik ook kenbaar gemaakt dat de president mij desgevraagd had bericht haar verzoek aan mij te handhaven.

Op 14 april 2023 heeft de president mij schriftelijk bericht dat de betrokkene per 24 april 2023 werkzaam zal zijn in het team belastingrecht van het gerechtshof Den Haag. Van de president vernam ik telefonisch dat de plaatsing in het team belastingrecht op 24 april 2023 daadwerkelijk is gerealiseerd.

Artikel 46c Wrra houdt in dat ten aanzien van de rechterlijk ambtenaar een disciplinaire maatregel kan worden opgelegd, indien hij: a) de waardigheid van het ambt, zijn ambtsbezigheden of zijn ambtsplichten verwaarloost; b) de bepalingen overtreedt waarbij hem het uitoefenen van een beroep wordt verboden, een vast en voortdurend verblijf wordt aangewezen, verboden wordt zich in een onderhoud of een gesprek in te laten met partijen of haar advocaten of gemachtigden of een bijzondere inlichting of schriftelijk stuk van hen aan te nemen, de verplichting wordt opgelegd een geheim te bewaren of de verplichting wordt opgelegd de functionele autoriteit in kennis te stellen van de betrekkingen die hij buiten zijn ambt vervult; of c) door zijn handelen of nalaten ernstig nadeel toebrengt aan de goede gang van zaken bij de rechtspraak of het in haar te stellen vertrouwen.

In de memorie van toelichting bij de wijziging van de regeling inzake disciplinaire maatregelen is de grond van artikel 46c, onder c, Wrra niet nader toegelicht.3. Bij de overbrenging van de regeling inzake ontslag van de Wet op de Rechterlijke Organisatie (hierna: Wet RO) naar de Wrra is dat evenmin gebeurd.4. Voor een toelichting op de grond ‘ernstig nadeel toebrengen aan het vertrouwen in de rechtspraak’ moet worden teruggegrepen op de memorie van toelichting bij artikel 11, onder c, (oud) Wet RO, waarin het volgende is vermeld5.:

Bij deze toelichting moet in de eerste plaats worden aangetekend dat artikel 11 (oud) Wet RO was beperkt tot een opsomming van de facultatieve gronden voor ontslag. In geval van ‘ernstig nadeel toebrengen aan het vertrouwen in de rechtspraak’ was ontslag de enige maatregel die kon worden opgelegd. Door de uitbreiding van het sanctiearsenaal is dat anders geworden en heeft de opmerking dat verwacht mag worden dat de bepaling slechts in hoge uitzonderingsgevallen zal behoeven te worden toegepast aan betekenis ingeboet.

In de tweede plaats moet worden aangetekend dat meer dan vijftig jaar zijn verstreken sinds de toelichting bij artikel 11 (oud) Wet RO werd opgetekend. In die lange periode zijn de opvattingen over het rechterlijk ambt, de ambtsvervulling en over hetgeen als ongeoorloofd of ongepast gedrag moet worden aangemerkt, geëvolueerd. Gedragscodes zoals de rechterscode van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (hierna: NVvR-rechterscode) bevatten gedragsnormen waarnaar rechters zich kunnen richten bij de uitoefening van hun werkzaamheden. De visie op de rechtspraak en wat van rechterlijke ambtenaren mag worden verwacht, is aan verandering onderhevig. In de memorie van toelichting bij de wijziging van de regeling inzake disciplinaire maatregelen is opgemerkt dat de rechtspraak steeds kritischer wordt gevolgd. Adequaat kunnen ingrijpen bij ongewenste situaties en bij ongeoorloofd gedrag dient de kwaliteit en de integriteit van de rechtspraak en het vertrouwen bij de burger.6.

De formulering van art. 46c, aanhef en onder c, Wrra is open. Hetzelfde geldt voor de formulering van art. 46c, aanhef en onder a, Wrra, waarin centraal staat het verwaarlozen van ‘de waardigheid van het ambt, zijn ambtsbezigheden of zijn ambtsplichten’. Er is weinig rechtspraak die nadere uitleg geeft aan de in deze bepalingen voorkomende begrippen. Dat betekent dat deze nadere invulling moeten krijgen aan de hand van andere rechtsregels waarin normen besloten liggen voor het handelen en nalaten van rechters. Niet alleen de rechtspraak van het EHRM, maar ook zogenoemde soft law kan nadere invulling geven aan de gronden van art. 46c, aanhef en onder a en c, Wrra .7. Daarop ga ik in onderdeel 7 van deze vordering nader in.

Artikel 46ca, eerste lid, Wrra bepaalt welke disciplinaire maatregelen kunnen worden opgelegd. Het gaat om de volgende maatregelen:

Bij Wet van 27 juni 2018 tot wijziging van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren en enige andere wetten in verband met de uitbreiding van de mogelijkheden om ten aanzien van voor het leven benoemde rechterlijke ambtenaren disciplinaire maatregelen op te leggen en tevens andere maatregelen te treffen, is de regeling inzake disciplinaire maatregelen, schorsing en ontslag gewijzigd.8. Daarbij is onder meer het sanctiestelsel uitgebreid met de maatregelen van inhouding van salaris en schorsing. Ook is het mogelijk gemaakt dat de maatregel van schriftelijke berisping door de Hoge Raad wordt opgelegd. Voorheen was de bevoegdheid tot het opleggen van een ‘schriftelijke waarschuwing’ voorbehouden aan de gerechtspresident.

De disciplinaire maatregel van schriftelijke berisping kan naar huidig recht dus door de gerechtspresident of door de Hoge Raad worden opgelegd (artikel 46d, eerste lid, Wrra). De overige disciplinaire maatregelen kunnen uitsluitend door de Hoge Raad worden opgelegd (artikel 46d, tweede lid, Wrra). Uit de parlementaire stukken kan worden opgemaakt dat een schriftelijke berisping door de gerechtspresident niet mag worden gelijkgeschakeld met een schriftelijke berisping door de Hoge Raad. In de memorie van toelichting is opgemerkt dat de regering de maatregel van berisping door de Hoge Raad ziet als een voldoende zelfstandige maatregel en dat uit algemeen disciplinair oogpunt een maatregel (van berisping) niet passend kan zijn terwijl dat voor de president vanuit zijn toezichthoudende taak anders kan liggen en vice versa.9. Ook wordt gesteld dat berisping door de Hoge Raad over het algemeen als zwaarder zal worden ervaren dan een berisping door de president.10.

Niet eerder is aan de Hoge Raad een zaak voorgelegd waarin de oplegging van een schriftelijke berisping werd gevorderd.

Wel is in twee zaken schorsing als ordemaatregel gevorderd vanwege een ernstig vermoeden voor het bestaan van feiten of omstandigheden die tot ontslag op de grond van artikel 46c, aanhef en onder c, Wrra zouden kunnen leiden. In die zaken was dus de mogelijkheid van een disciplinair ontslag op de grond dat de betrokkene door zijn handelen of nalaten ernstig nadeel toebrengt had toegebracht aan de goede gang van zaken bij de rechtspraak of het in haar te stellen vertrouwen, de achterliggende grond voor schorsing (artikel 46f, tweede lid, onder e, Wrra).

In de eerste zaak heeft de Hoge Raad de vordering afgewezen omdat de vaststaande feiten niet het oordeel rechtvaardigden dat er een ernstig vermoeden was van het bestaan van feiten of omstandigheden die tot ontslag van de betrokkene zouden kunnen leiden. De Hoge Raad overwoog in het algemeen dat voor een goede gang van zaken in de rechtspraak en het in de rechtspraak te stellen vertrouwen van groot belang is dat vertrouwd kan worden op de eerlijkheid en openheid van de personen die de rechtspraak uitoefenen.11.

In de tweede zaak had de betrokkene nadat de vordering tot schorsing was ingediend een verzoek gedaan om ontslag bij koninklijk besluit. De toewijzing van dat verzoek leidde ertoe dat de procureur-generaal niet-ontvankelijk was in zijn vordering.12.

Het verzoek en deze vordering gaan niet over de door de betrokkene gehuldigde opvattingen over de toedracht van het neerhalen van het toestel met vluchtnummer MH17. Het gaat in deze zaak om concrete gedragingen van de betrokkene, te weten het anoniem verspreiden van het boek ‘MH17 Een valse vlag terreuraanslag Complot, crash, cover-up’, een door haar opgestelde brief en een door haar opgestelde leeswijzer bij het boek, onder meer onder leden van het Openbaar Ministerie, rechters in de rechtbank Den Haag en advocaten die ten tijde van de toezending van de documenten met de behandeling van de MH17-zaak waren belast. Deze gedragingen staan centraal in deze vordering. Daarnaast is sprake van het — niet anonieme — gedrag van de betrokkene jegens de advocaat-generaal in een direct en persoonlijk contact, waarin de betrokkene haar opvattingen over de MH17-zaak actief heeft uitgedragen en die zaak onder meer heeft bestempeld als een ‘groot showproces’.

Bij gelegenheid van het gehoor heeft de betrokkene aangevoerd dat het in beginsel iedereen vrijstaat om tijdens een procedure voor de rechter een inhoudelijke bijdrage te leveren en deze aan procespartijen te doen toekomen, alsook dat het iedereen vrijstaat om het niet eens te zijn met het standpunt van het Openbaar Ministerie. Daarbij heeft zij aangegeven zich te realiseren dat het uiterst ongebruikelijk is dat een rechter, en dan nog wel een rechter van de appelinstantie, dit doet.

Het volgende kan worden vooropgesteld. In beginsel staat het een rechterlijk ambtenaar vrij om buiten de rechtszaal zijn of haar mening te uiten over door de rechterlijk ambtenaar relevant geachte maatschappelijke verschijnselen. Deze aan een rechterlijk ambtenaar toekomende vrijheid van meningsuiting is niet onbeperkt. Art. 10, tweede lid, EVRM voorziet in de mogelijkheid van beperking, bijvoorbeeld indien dit noodzakelijk is om het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborgen. De betrokkene dient bij de uitoefening van de uitingsvrijheid rekening te houden met de invloed van zijn of haar uitingen, in het bijzonder voor zover deze uitingen vragen kunnen doen rijzen over de invloed daarvan op het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht.13.

Bij de uitleg van art. 46c, aanhef en onder a en c, Wrra kan acht worden geslagen op rechtsregels waarin normen besloten liggen voor het handelen en nalaten van rechters. In de rechtspraak en de literatuur gaat de aandacht in dit verband veelal uit naar publieke uitingen van rechters, bijvoorbeeld door een opinie in een krant of tijdschrift. Het EHRM stelt in dit verband voorop dat ook rechters vrijheid van meningsuiting hebben maar benadrukt tegelijkertijd dat ‘it can be expected of public officials serving in the judiciary that they should show restraint in exercising their freedom of expression in all cases where the authority and impartiality of the judiciary are likely to be called in question’.14. Daarbij dient acht te worden geslagen op de fundamentele rol die gerechten spelen in de democratische samenleving. Het belang van ‘the impartiality of the judiciary’ is nauw verbonden met ‘the confidence which the courts in a democratic society must inspire in the accused, as far as criminal proceedings are concerned, and also in the public at large’. De ‘authority of the judiciary’ omvat de notie ‘that the courts are, and are accepted by the public at large as being, the proper forum for the settlement of legal disputes and for the determination of a person's guilt or innocence on a criminal charge’.15.

In dit verband wijs ik op een zaak waarin de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens de klager, die een beroep deed op art. 10 EVRM, niet-ontvankelijk verklaarde.16. De klager was een rechter in Zwitserland die steun had uitgesproken aan demonstranten die waren aangehouden. Hij had daartoe onder meer pamfletten uitgedeeld, waarin hij eiste dat amnestie zou worden verleend. Het Hooggerechtshof legde de klager vervolgens een tuchtrechtelijke berisping op. De Commissie overweegt dat van de klager als rechter terughoudendheid mag worden verwacht in alle gevallen waarin de onpartijdigheid en het gezag van de rechtspraak in het geding kunnen komen. Hierbij verwijst de Commissie naar de plichten en verantwoordelijkheden als bedoeld in art. 10, tweede lid, EVRM. Met de zeer scherpe kritiek op de justitiële autoriteiten en zijn pleidooi voor amnestie sprak de klager zich over lopende strafzaken uit, terwijl niet was uitgesloten dat hij als rechter bij die zaken betrokkenheid zou krijgen. De berisping was naar het oordeel van de Commissie noodzakelijk in een democratische samenleving ‘pour sauvegarder l'autorité et l'impartialité du pouvoir judiciaire’ als bedoeld in art. 10, tweede lid EVRM.

Ook in gedragscodes die zijn toegesneden op rechters wordt beklemtoond dat de bijzondere aard van de rechterlijke functie noopt tot terughoudendheid bij het doen van publieke uitlatingen. Aan het belang van het respecteren van het gezag, de onpartijdigheid en de onafhankelijkheid van de rechtspraak komt hierbij bijzonder gewicht toe. Ter illustratie wijs ik op het volgende.

In the Bangalore Principles of Judicial Conduct17., die zijn aan te merken als ethische gedragscodes voor rechters, staat de volgende passage:

In de Leidraad onpartijdigheid en nevenfuncties van de NVvR wordt naar de geciteerde bepaling verwezen.18. Daarbij wordt opgemerkt dat een rechter zich in de uitoefening van grondrechten, zoals het recht op vrijheid van meningsuiting, altijd zodanig dient te gedragen dat hij geen schade toebrengt aan zijn functioneren als rechter of het functioneren van de rechtspraak.

In de NVvR-rechterscode is onder meer het volgende opgenomen:

In artikel 7 van de Gedragscode Rechtspraak is verwoord dat medewerkers van de Rechtspraak zich realiseren dat (privégedrag en) het publiekelijk uiten van privémeningen het vertrouwen in de Rechtspraak kunnen schaden.

De betekenis van de rechtspraak en de gedragscodes die betrekking hebben op de (beperkingen van de) uitingsvrijheid van rechters voor de onderhavige zaak kan worden gerelativeerd. Deze lijken immers bovenal geënt op situaties waarin rechters voor het publiek als zodanig kenbaar met persoonlijke uitingen naar buiten treden. Voor het overige hebben veel bepalingen in de gedragscodes betrekking op gedragingen van een rechter in het kader van een aan hem of haar toebedeelde zaak. De betrokkene heeft haar uitingen echter anoniem gedaan, totdat zij openheid van zaken gaf in haar gesprek met de advocaat-generaal. Haar gedragingen hadden evenmin betrekking op een zaak die aan haar als raadsheer was toevertrouwd. Wel betroffen de uitlatingen een strafzaak waarvan het hoger beroep zou worden behandeld door het hof Den Haag, terwijl de betrokkene als raadsheer in het team strafrecht van dit hof werkzaam was. De betrokkene maakte evenwel geen deel uit van de zittingscombinatie die de MH17-zaak in een eventueel hoger beroep zou behandelen.

De genoemde omstandigheden werken bij de beoordeling van het gedrag van de betrokkene naar mijn mening niet mitigerend. De kern van het verwijt dat met deze vordering wordt voorgelegd, is immers niet dat de betrokkene in een publiek debat haar gezag als raadsheer in het team strafrecht in het gerechtshof Den Haag heeft aangewend en in haar uitlatingen de grenzen van haar uitingsvrijheid heeft overschreden. Evenmin wordt haar verweten dat zij bij de behandeling van een aan haar als raadsheer toevertrouwde zaak ernstig nadeel heeft toegebracht aan de goede gang van zaken bij de rechtspraak of het in haar te stellen vertrouwen. De kern van het verwijt is dat zij zich als raadsheer heeft gemengd in een lopende strafzaak en daarmee heeft getracht het verloop van een niet aan haar als raadsheer toevertrouwde zaak te beïnvloeden, zowel ten aanzien van de samenstelling van het onderzoeksteam van het Openbaar Ministerie als ten aanzien van de strekking en inhoudelijke beoordeling van het in die zaak ten laste gelegde. Aangenomen kan worden dat de omstandigheid dat de betrokkene deze interventie anoniem heeft gedaan niet zozeer samenhangt met de wens haar gezag als raadsheer niet te willen inroepen, als wel met het besef dat het bekend worden van een dergelijke interventie in een lopende procedure door een raadsheer — in de appelinstantie — tot ophef zou leiden. De keuze voor anonimiteit onderstreept daarmee het heimelijk karakter van de poging tot beïnvloeding van de goede rechtsgang en kan aldus niet mitigerend werken. Daarbij roep ik in herinnering dat de Hoge Raad beklemtoont dat voor een goede gang van zaken in de rechtspraak en het in de rechtspraak te stellen vertrouwen van groot belang is dat vertrouwd kan worden op de eerlijkheid en openheid van de personen die de rechtspraak uitoefenen.19.

Hoewel de hiervoor geciteerde passages uit de rechtspraak en uit gedragscodes primair lijken te zien op situaties waarin een rechter publiekelijk uitingen doet en als zodanig kenbaar naar buiten treedt, is daarbij in wezen de vraag aan de orde welke grenzen de rechter in acht moet nemen ten aanzien van ‘hoe en waar’ een rechter zich in een debat kan mengen.20. Zo bezien, komt bijvoorbeeld ook voor de voorliggende zaak betekenis toe aan de hiervoor geciteerde passage uit de Bangalore Principles of Judicial Conduct, voor zover inhoudende dat ‘a judge shall always conduct himself or herself in such a manner as to preserve the dignity of the judicial office and the impartiality and independence of the judiciary’. Daarbij sluit aan dat in artikel 3.2 van The Bangalore Principles of Judicial Conduct onder de aanhef ‘Integrity’ wordt bepaald dat ‘The behaviour and conduct of a judge must reaffirm the people's faith in the integrity of the judiciary’. In dit verband valt ook te wijzen op artikel 2.4 van de Bangalore Principles of judicial conduct, dat luidt:

Door te pogen invloed uit te oefenen op de samenstelling van het onderzoeksteam van het Openbaar Ministerie én op de beantwoording van inhoudelijke vragen waarover de rechtbank moest oordelen, heeft de betrokkene de uit het voorgaande volgende gedragsnormen niet in acht genomen en heeft zij ernstig nadeel toegebracht aan de goede gang van zaken bij de rechtspraak en het in haar te stellen vertrouwen. Zij heeft het belang dat vertrouwd kan worden op de eerlijkheid en openheid van de personen die de rechtspraak uitoefenen geweld aangedaan.

In dit verband wijs ik ook op het recht op een eerlijk proces als bedoeld in artikel 6 EVRM, dat grenzen stelt aan de ruimte die de rechter heeft om zich persoonlijk te uiten. De onafhankelijke en onpartijdige oordeelsvorming zijn wezenlijke onderdelen van het recht op een eerlijk proces. De rechter baseert zijn oordeel op de door hem vastgestelde feiten en uitleg van het recht, zonder ongepaste beïnvloeding van buitenaf. Van een rechter mag worden verwacht dat hij niet alleen zijn eigen onafhankelijke oordeelsvorming bewaakt maar ook dat hij zich onthoudt van pogingen de oordeelsvorming van andere rechters in concrete zaken te beïnvloeden.21.

De omstandigheid dat de betrokkene niet in haar poging tot beïnvloeding is geslaagd, doet er niet aan af dat zij de goede gang van zaken bij de rechtspraak en het in haar te stellen vertrouwen heeft geschaad. Daarbij merk ik nog op dat de interventie een zaak betrof met een hoge mate van maatschappelijke gevoeligheid, die alleen al blijkt uit het feit dat ongeveer honderd nabestaanden van de 298 slachtoffers van de vliegramp van hun spreekrecht gebruik hebben gemaakt. De door haar ingenomen stellingen zijn verstrekkend en stellen de integriteit van de rechterlijke macht, waaronder het Openbaar Ministerie is begrepen, ter discussie. Zo schrijft de betrokkene dat het Openbaar Ministerie al sinds 2014 bekend was dat ‘de oorzaak van de crash een heel andere was’ dan het ‘Buk scenario’ dat in de tenlastelegging was opgenomen en dat het OVV-rapport ‘een — opzettelijke en doorzichtige — cover up is’.

De betrokkene heeft aangevoerd dat zij zelf nooit in de MH17-zittingscombinatie van het hof zou komen omdat zij geen deel uitmaakt van het MEGA-team waarbinnen de MH17-zaak behandeld zou worden. Artikel 46c, aanhef en onder c Wrra heeft echter betrekking op de rechtspraak in het algemeen. Daarbij roep ik bovendien in herinnering dat ten tijde van het gedrag van de betrokkene rekening werd gehouden met een behandeling in hoger beroep door het gerechtshof Den Haag, waarin de betrokkene werkzaam is. Het gerechtshof is eveneens bevoegd een eventueel klaagschrift op de voet van artikel 12 Wetboek van Strafvordering te behandelen.

De betrokkene heeft verder aangevoerd dat de nabestaanden, het publiek en de opsporingsdiensten niet op de hoogte zijn van haar bijdrage aan wat zij zag (en ziet) als de waarheidsvinding en dat zij geen media-aandacht zal zoeken. Daarover merk ik in de eerste plaats op dat de betrokkene ook wordt verweten de goede gang van zaken bij de rechtspraak ernstig nadeel te hebben toegebracht. Dat verwijt staat of valt niet bij de mate waarin anderen dan degenen aan wie de betrokkene documenten heeft toegestuurd met haar handelwijze bekend zijn.

Daarbij komt dat binnen het Openbaar Ministerie niet alleen bekendheid bestaat met het handelen van de betrokkene, maar ook dat dit handelen daar tot onvrede en onbegrip heeft geleid. De betrokkene heeft verder tekort gedaan aan het vertrouwen in het gezag en de onpartijdigheid van de rechtspraak door het strafproces in de MH17-zaak in een gesprek met de advocaat-generaal ‘een groot showproces’ te noemen. Ten slotte merk ik op dat openheid over wat fout is gegaan onder omstandigheden juist kan bijdragen aan het niet verder schaden van het vertrouwen in de rechtspraak.

Ik kom tot de conclusie dat de betrokkene door haar handelen de goede gang van zaken bij de rechtspraak en het vertrouwen in de rechtspraak ernstig nadeel heeft toegebracht, op grond waarvan de oplegging van een disciplinaire maatregel geboden is. Mocht de Hoge Raad daarover anders oordelen, dan meen ik dat het in deze vordering centraal gestelde gedrag van de betrokkene een disciplinaire maatregel rechtvaardigt omdat zij daarmee haar ambtsplichten als bedoeld in artikel 46c, eerste lid, aanhef en onder a, Wrra heeft verwaarloosd.22. Die ambtsplichten volgen uit het kader dat hiervoor is geschetst.

In het licht van de omstandigheden van het geval acht ik de oplegging van een schriftelijke berisping als bedoeld in artikel 46ca, eerste lid, aanhef en onder a, Wrra passend en geboden. Bij de keuze van de te vorderen maatregel neem ik in overweging dat (i) de president haar verzoek tot het vorderen van ontslag niet langer heeft gehandhaafd, (ii) de betrokkene verklaart spijt te hebben van haar handelen, het ongeoorloofde van haar handelwijze inziet, tot uitdrukking brengt dat dit handelen in de toekomst niet meer zal voorkomen en erkent dat een disciplinaire maatregel op zijn plaats is, (iii) zich akkoord heeft verklaard met plaatsing in een ander team dan het team strafrecht en deze plaatsing daadwerkelijk is gerealiseerd, waardoor zij op afstand is komen te staan van strafzaken en van het Openbaar Ministerie en (iv) ten laste van de betrokkene niet eerder een disciplinaire maatregel is opgelegd.

Gelet op het voorafgaande vorder ik dat de Hoge Raad mr. [betrokkene] de disciplinaire maatregel van schriftelijke berisping als bedoeld in artikel 46ca, eerste lid, aanhef en onder a, Wrra zal opleggen.

De stukken van deze zaak leg ik over overeenkomstig de bijgevoegde inventarislijst.

Den Haag, 25 april 2023

De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden,