7.4.4.4 Anticiperen op het anticipatiegebod

Rechters opteren soms de schorsing boven de afwijzing van de vordering tot voorlopige hechtenis om te voorkomen dat de jeugdige verdachte zonder enige voorwaarden en begeleiding wordt vrijgelaten. Tegelijkertijd is het schorsen in gevallen waarin de rechter op grond van artikel 67a, derde lid Sv de vordering eigenlijk zou moeten afwijzen niet alleen juridisch onzuiver, maar ook problematisch zodra de jeugdige verdachte vervolgens de schorsingsvoorwaarden overtreedt en de officier van justitie de opheffing van de schorsing vordert. Het aanvankelijk “door de schorsing gestuite” artikel 67a, derde lid Sv herleeft immers zodra de schorsing zou worden opgeheven en de verdachte weer in voorlopige hechtenis zou worden gesteld. Dit betekent dat de rechter de schorsing in een dergelijk geval eigenlijk niet meer kan opheffen, omdat de jeugdige dan langer in voorlopige hechtenis zal verblijven dan de vrijheidsbenemende straf of maatregel die bij veroordeling naar verwachting zal worden opgelegd. Hierdoor verdwijnt in feite de ‘stok achter de deur ’, omdat aan het overtreden schorsingsvoorwaarden geen consequenties kunnen worden verbonden. Als een rechter het stellen van afdwingbare schorsingsvoorwaarden belangrijk vindt, zal hij dus moeten zorgen dat de voorlopige hechtenis tijdig wordt geschorst, voordat artikel 67a, derde lid Sv van toepassing wordt. De rechter zal dus in wezen moeten anticiperen op het anticipatiegebod van artikel 67a, derde lid Sv. Dit gebeurt in de praktijk ook.

Hiervoor is nog een belangrijke reden: het voorkomen dat de zittingsrechter geen ruimte meer heeft om een straf of maatregel op te leggen, omdat dit volledig is opgesoupeerd door de voorlopige hechtenis. De zittingsrechter is wettelijk verplicht om de tijd die een verdachte in voorlopige hechtenis heeft doorgebracht in mindering te brengen op de straf (artikel 27 Sr). Voorts kan voor sommige rechters de proportionaliteit in de weg staan aan het opleggen van een ingrijpende maatregel, zoals de GBM, als een verdachte reeds lange tijd in voorlopige hechtenis heeft doorgebracht.1 Bovendien geeft de rechter-commissaris of raadkamer met het afwijzen van een vordering tot voorlopige hechtenis op grond van 67a, derde lid Sv het signaal af dat geen vrijheidsbenemende straf of maatregel zal worden opgelegd, langer dan de periode die de verdachte reeds in voorarrest heeft doorgebracht. Zo stelt een rechter-commissaris tijdens een interview:

Verschillende rechters geven aan dat de zittingsrechter in elk geval de ruimte moet houden om, bovenop de onvoorwaardelijke jeugddetentie die de verdachte feitelijk al in de voorlopige hechtenis heeft uitgezeten, nog een deel voorwaardelijk op te kunnen leggen, waarbij de duur van de voorwaardelijke jeugddetentie afschrikwekkend genoeg moet zijn om de jeugdige ertoe te dwingen zich gedurende zijn proeftijd te houden aan de opgelegde voorwaarden. Eén van de geïnterviewde rechters merkt op dat dit niet altijd gebeurt en dat hij als zittingsrechter wel eens wordt geconfronteerd met een jeugdige die al zodanig lang in voorlopige hechtenis heeft verbleven dat eigenlijk nauwelijks nog ruimte is om ter zitting een passende straf of maatregel op te leggen:

Rechters worden dus vanuit twee opzichten getriggerd om te anticiperen op het voorschrift van artikel 67a, derde lid Sv en tijdig te schorsen: (1) de wenselijkheid van afdwingbare schorsingsvoorwaarden en (2) het overlaten van ruimte voor de zittingsrechter om een passende straf of maatregel te kunnen opleggen. Een raadkamerrechter legt tijdens een interview uit hoe hij hiermee omgaat:

Een dergelijke dynamiek kwam ook naar voren tijdens de observaties, bijvoorbeeld tijdens het raadkameroverleg in een zaak waarin een jeugdige – met een aanzienlijke justitiële documentatie – werd verdacht van een diefstal van een fiets. Complicerende factor in deze zaak was dat de rechter-commissaris de voorlopige hechtenis aanvankelijk had geschorst, maar vervolgens weer had opgeheven, omdat de verdachte zich niet aan de voorwaarden had gehouden. Een week later kwam de zaak in de raadkamer, waar de officier van justitie, de Raad voor de Kinderbescherming en de jeugdreclassering zich op het standpunt stelden dat verdachte nog even vast zou moeten blijven zitten als “consequente reactie” op het overtreden van de schorsingsvoorwaarden. Tegelijkertijd wees de raadsman van de verdachte op 67a, derde lid Sv: “op fietsendiefstal staat een werkstraf en hij [verdachte, YB] heeft inmiddels al zeventien dagen gezeten”. De Raad en de jeugdreclassering gaven echter aan dat zij voornemens waren om in het advies aan de zittingsrechter aan te sturen op een gedragsbeïnvloedende maatregel (GBM). De raadkamerrechters zochten vervolgens tijdens raadkameroverleg naar beslissing die tegemoet zou komen aan de wens om ‘consequent’ te reageren op de overtreding van de schorsingsvoorwaarden, die tegelijkertijd de marges van artikel 67a, derde lid Sv zou respecteren, maar die uiteindelijk wel zou resulteren in een schorsing onder voorwaarden – dus niet in een afwijzing van de vordering op grond van 67a, derde lid Sv, omdat een onvoorwaardelijke invrijheidstelling niet wenselijk werd geacht – en tevens voldoende ruimte zou laten voor de zittingsrechter om bij veroordeling van de verdachte een GBM te kunnen opleggen zonder daarbij, vanwege de lange duur van het voorarrest, in de knel te komen met het beginsel van proportionaliteit. Uiteindelijk besloot de raadkamer een bevel tot gevangenhouding voor 21 dagen af te geven, waarvan de verdachte één week moest uitzitten, waarna de voorlopige hechtenis zou worden geschorst onder voorwaarden. De resterende twee weken gevangenhouding dienden daarbij als ‘stok achter de deur ’ om naleving van de voorwaarden af te dwingen.

De overwegingen van de raadkamer in deze zaak illustreren aldus de mogelijke spanning tussen een strikte toepassing van artikel 67a, derde lid Sv die aan verlenging van de voorlopige hechtenis in de weg staat, de (pedagogische) belangen die met voortzetting van de voorlopige hechtenis, dan wel schorsing onder (afdwingbare) voorwaarden worden gediend en de ruimte die de zittingsrechter moet overhouden om ter zitting nog een passende straf of maatregel op te leggen.